بایستگیها در تولید بسته‌های آموزش مهارتهای زبانی برای گویشوران زبان دوم، بررسی موردی دو نمونه «صدی الحیاة» و «العربیة للناشئین»

نویسندگان

1 استاد دانشگاه خوارزمی

2 استادیار دانشگاه خوارزمی

3 دانشجوی دکتری رشته زبان و ادبیات عربی دانشگاه خوارزمی

4 استادیار دانشگاه تربیت مدرس (

چکیده

بایستگیها در تولید بسته‌های آموزش مهارتهای زبانی برای گویشوران زبان دوم، بررسی موردی دو نمونه «صدی الحیاة» و «العربیة للناشئین»   چکیده فراگیری زبان عربی به عنوان زبان فرهنگ اسلامی و نیز زبان ارتباطی میان گویشوران این زبان سبب شده است که مراکز دانشگاهی و مؤسسات آموزشی در ایران به برگزاری دوره‌های آموزش این زبان و در نتیجه به کارگیری مواد و بسته‌های آموزشی و کمک‌آموزشی بپردازند. هر یک از این بسته‌ها بر اساس هدف یا اهدافی که پدیدآورندگان آن از آنها داشته‌اند، ویژگیهایی از نظر حجم، ساختار، محتوا، الگو و پیوستها دارند. میزان کارآمدی هر یک از این بسته‌ها به طور مستقیم با هر یک از عناصر اشاره شده همبستگی دارد. علاوه بر آنکه عناصر فرهنگی، هنری و روان‌شناختی نیز در این فرایند نقش برجسته‌ای دارند، برقراری نسبت همسویی میان ارکان آموزش که از آن به الگو یا روش یاد شده و بستر تبادل محتوا میان آموزگار و آموختگار به شمار می‌آید، در افزایش راندمان آموزشی اهمیت بسزایی دارند. همچنین توجه به نسبت میان زبان اصلی و زبان دوم فراگیر در طراحی این الگو کار اساسی محسوب می‌شود. پژوهش حاضر برای نشان دادن میزان تأثیر این عناصر، به بررسی مقایسه‌ای دو بسته آموزشی بومی و خارجی «صدی الحیاة» و «العربیة للناشئین» که هر دو در دانشگاههاى ایران به عنوان کتاب آموزشی استفاده می‌شود، با هدف ارائه شاخصهای افزایش کارآمدی بسته‌های آموزشی مهارتهای زبان عربی پرداخته است.

کلیدواژه‌ها


مقدمه

امروزه یادگیری زبان در مراکز آموزش زبان به یک امر رقابتی تبدیل شده است، و گسترش روشهای تدریس زبان دوم مسئله‌ای ضروری است که در بهترین روشها، یادگیرنده مشتاق یادگیری و دریافت آسان و ساده این زبان می‌گردد. متأسفانه با بررسی کتب درسی آموزش زبان عربی درمی‌یابیم که برنامه‌های درسی از روشهای قدیمی پیروی می‌کند و کتابهای درسی دانشگاهی نیز همچنان از منابع قدیمی استفاده می‌کند که منسوخ شده است، یا اینکه بعضی از روشها بر اساس الفاظ قرآن وضع شده است، از این رو زبان‌آموز پس از پایان دوره متوسطه قادر نیست یک جمله درباره خود و محیط پیرامون به زبان عربی بگوید.

از آنجا که آموزش زبان عربی به گویشوران سایر زبانها هنوز به تجربه، پژوهش، فعالیت، کتاب و تألیف نیاز دارد، تلاشهای بسیاری برای تألیف بسته‌های علمی در زمینه آموزش زبان عربی در کشورهای عربی و جمهوری اسلامی ایران صورت گرفته است. پذیرش اهمیت کتاب در این زمینه امری اجتناب‌ناپذیر است و کتاب از جایگاه منحصر به فردی در آموزش برخوردار است و فرایند آموزش با هر روش، نوع، ماده و محتوا تا حد زیادی مبتنی بر کتاب آموزشی است، زیرا منبع مهمی است که مدرس و زبان‌آموز از آن استفاده می‌کنند و ترجمه‌های زنده از محتوای علمی برنامه درسی محسوب می‌شود، همچنین کیفیت کتاب از مهم‌ترین اموری است که توجه مسئولان محتوا، ماده آموزشی و روش تدریس را به خود اختصاص داده است، از این رو انتخاب کتاب یا بسته‌های آموزشی مناسب ماده درسی دارای اهمیت است.

و از سوی دیگر فعالیتهای بسیاری در این زمینه به ویژه در سالهای اخیر انجام شده است، و با وجود تلاشهای فراوانی که در عرصه آموزش زبان عربی به صورت فردی و یا سازمان‌یافته در مراکز علمی، آموزشی و پژوهشی صورت می‌گیرد، فقدان سامانه مناسب گردآوری اطلاعات این منابع و معرفی شایسته آن، موجب شد در موارد فراوانی علاقه‌مندان با دستاوردهای پژوهشی همکاران خود آشنا نشده و از آنها استفاده نکنند (فکری، 1390: 175).

 تألیف مجموعه‌های آموزشی چه در داخل کشورهای عربی و چه در خارج از آنها مشکلات و معایب خاصی دارد، برای مثال مهم‌ترین معایب کتابهایی که در داخل کشورهای عربی تألیف شده است عبارت‌اند از:

ـ بیشتر آنها سنتی است.

ـ تمرکز بر جنبه دینی و بی‌توجهی به جنبه زبانی.

ـ تأثیرپذیری گسترده از روشهای آموزش زبان عربی به عرب‌زبانان.

ـ فقدان پیوستهای کتاب مانند راهنمای معلم و لوح فشرده.

ـ تسلط تفسیرهای فردی بر آنها (الفوزان، 2009م: 30).

از جمله معایب کتابهای تألیف شده در خارج از کشورهای عربی:

ـ نگاه تحقیرآمیز به زبان و فرهنگ عربی.

ـ استفاده از زبان میانی (مادری).

ـ نوشتن حروف به زبان لاتین.

ـ زیاده‌روی در تحلیل زبانی ـ صرفی.

ـ فراوانی اشتباههای زبانی و چاپی.

ـ شدت تأثیر زبان مادری (همان).

با توجه به آنچه گفته شد در راستای بهسازی کیفیت کتاب یا بسته‌های آموزشی زبان دوم، در این پژوهش به بررسی محتوایی دو بسته مشهور «العربیة للناشئین» و «صدی الحیاة» در آموزش زبان عربی می‌پردازیم که اولی را آموزشگاه زبان عربی دانشگاه ریاض در دهه هشتاد و دومین مجموعه را کانون زبان ایران در دهه اول قرن بیست و یکم منتشر کردند.

علت اینکه این دو بسته انتخاب شد، تشابه آنها در بعضی از نکات است که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:

1. تألیف هر دو مجموعه به منظور آموزش به گویشوران سایر زبانها.

2. هر دو بسته از سوی دانشگاه تألیف نشده، بلکه مؤسسات تخصصی زبان در آموزش زبان دوم به گویشوران سایر زبانها آن را تألیف نموده‌اند.

3. تأکید دو بسته بر پیروی از روش تلفیق مهارتهای چهارگانه شنیدن، گفتن، خواندن، و نوشتن با تمرکز بر اصل ارتباطی.

4. مشابهت ساختار دو بسته از نظر گفتگو، متون و تمرینها.

5. تشکیل هر یک از بسته‌ها از دوازده سطح.

6. برخورداری هر دو بسته از تمرینهای زیاد برای زبان‌آموزان.

7. مشابهت دو بسته در برخورداری از پیوستهای آموزش مانند راهنمای معلم و نوارهای صوتی.

8 . هر دو مجموعه را گروهی از معلمان زبان عربی تألیف کرده‌اند و محدود به تجربه فرد واحد نیست، بلکه متشکل از تجارب و بهترین گزینه‌هاست. با این دیدگاه، این پژوهش می‌کوشد به پرسشهای زیر پاسخ دهد:

1. معیارها و استانداردهای مناسب برای یک کتاب مطلوب زبان کدام است؟

2. نقاط ضعف و قوت مجموعه‌های «العربیة للناشئین» و «صدی الحیاة» چیست؟

3. کدام‌یک از این دو مجموعه به اهداف مورد نظر، معیارها و استانداردهای مناسب در کتاب مطلوب آموزش زبان عربی نزدیک‌تر و با زبان و فرهنگ دیگر گویشوران سازگاری بیشتری دارد، اهداف آموزشی را بیشتر تحقق می‌بخشد و در نتیجه به تحقق اهداف آموزشی نزدیک‌تر است؟

بر این اساس پژوهش پیش رو شامل مباحث زیر است:

1. شاخصها و معیارهای مهم کتاب مطلوب در زمینه آموزش زبان به گویشوران سایر زبانها.

2. معرفی مجموعه «العربیة للناشئین» و «صدی الحیاة».

3. ارزیابی مشخصه‌ها و معیارهای دو مجموعه.

4. بیان نقاط ضعف و قوت هر دو مجموعه.

5. نتیجه‌گیری.

این مقاله سعی دارد به روش توصیفی ـ تحلیلی و بر اساس معیارهای ذکر شده در کتابهای تربیتی آموزشی به اهداف ذکر شده برسد.

 

1. شاخصها و معیارهای مهم کتاب مطلوب در زمینه آموزش زبان به گویشوران سایر زبانها

هر علمی نیازمند معیارهای نقد و ارزیابی است و کتابهای درسی نیز دارای معیارهای خاص تألیف و چاپ است و نکته مهم ارزیابی آنها براساس معیارهای خاص خود است (میرحاجی، 1388م: 142).

مؤلفان، استانداردهای بسیاری در این زمینه استخراج کرده‌اند که الهام گرفته
از سؤالها و پیشنهادهایی است که معلمان در این عرصه ارائه کرده‌اند. به طور
کلی مشاهده می‌‌کنیم که چک‌لیستهای بسیاری از جمله چک‌لیست کندلین و
برین (Candin&Breen,1979)، ریورز (Rivers,1981)، اسکرسو(Skierso,1991)، لازار (Lazar,1993) و بسیاری از چک‌لیستها وجود دارد که در ارزیابی استانداردهای عمومی کتابهای درسی نقش داشته است. در این زمینه چک‌لیست کامل و تلفیقی تهیه و هفت معیار اساسی برای ارزیابی کتابهای درسی ارائه شد که هر یک از معیارها دارای نکات فرعی بسیاری است که تعداد آن به 86 معیار می‌‌رسد (رشیدی، 1388: 30ـ33). از مهم‌ترین این معیارها عبارت‌اند از:

1) شکل فنی کتاب، 2) اهداف کتاب، 3) موضوع کتاب، 4) روش تدریس کتاب، 5) تمرینات کتاب، 6) شکل ظاهری و کلی کتاب، 7) کتاب راهنمای معلم (همان).

عبدالرحمن الفوزان معیارهای بسیاری برای کتاب مطلوب معرفی می‌‌کند که می‌‌توان آن را به هشت معیار اصلی و 177 معیار فرعی تقسیم کرد، معیارهای اصلی عبارت‌اند از:

1) اصول کلی کتاب، 2) بررسی صداها، 3) بررسی واژگان، 4) بررسی ترکیبات، 5) بررسی مهارتها، 6) بررسی مسائل فرهنگی، 7) بررسی فعالیتها، تمرینها و ارزیابی،
8) کتاب معلم (الفوزان، 2009م: 46ـ55).

در این پژوهش به بیان همه معیارهای فرعی نمی‌پردازیم، از این رو این مجموعه‌ها را به چهار معیار اصلی درباره ویژگیهای کتاب مطلوب در آموزش زبان به گویشوران سایر زبانها خلاصه کردیم:

اول) اصول کلی و تولید کتاب.

دوم) محتوای کتاب از نظر واژگان، ترکیبها، گفتگو، متون، مهارتهای زبانی، و فرهنگ عربی اسلامی.

سوم) تمرینهای زبانی (همان).

و معیار چهارم یا معیارهای عمومی که به آن اضافه کردیم عبارت‌اند از:

1. پیوستهای کتاب.

2. سایت الکترونیکی آن.

3. همسویی متون و گفتگوها با عصر حاضر.

4. تناسب موضوعها، گفتگوها و متون با فرهنگ زبان مادری.

 

2. معرفی مجموعه «العربیة للناشئین» و «صدی الحیاة»

جدول 1   معرفی دو بسته آموزشی

عوامل

بسته اول

بسته دوم

بسته آموزشی

العربیة للناشئین

صدى الحیاة

مؤلف

محمود اسماعیل صینی

ناصف مصطفی عبدالعزیز

مختار الطاهر حسین

مسعود فکری وهیئت تألیف شش نفره

ناشر

مؤسسه آموزش زبان عربی در دانشگاه ریاض

کانون زبان ایران وابسته به وزارت آموزش و پرورش

سال و محل نشر

1983م، عربستان سعودی، ریاض

2003م، جمهوری اسلامی ایرانی، تهران

1ـ2 معرفی مجموعه «العربیة للناشئین»

اول) توضیح کتاب زبان‌آموز

1. هدف کتاب تلفیق مهارتهای چهارگانه زبان (شنیدن، گفتن، خواندن، و نوشتن) با تأکید بر جنبه شفاهی[1] و توجه به زبان عربی با عنایت به الفاظ فرهنگ اسلامی تا دانشجویان بتوانند زبان را در سطح صداها، حروف، الفاظ و ترکیبات به کار برند.

2. این بسته در 1983م[2] و با مشارکت سه تن از اساتید مؤسسه، تألیف شده است که عبارت‌اند از: محمود اسماعیل صینی، ناصف مصطفی عبدالعزیز و مختار الطاهر حسین.

3. این بسته شامل دوازده کتاب است؛ شش کتاب مخصوص زبان‌آموز، و شش کتاب مخصوص معلم، هر کتاب شامل دو مرحله است. کتاب اول دارای دو سطح اول و دوم، کتاب دوم دارای دو سطح سوم و چهارم و سایر کتابها به همین شکل ...، بدین‌ترتیب بسته دربردارنده دوازده مرحله در شش کتاب آموزشی است.

4. هر کتاب شامل پنج بخش و هر بخش از شش درس تشکیل شده است. هر درس شامل گفتگو، متن قرائت و تمرینات خاص آن است در مجموع کل کتاب شامل سی درس می‌‌باشد.

5. سطح چهارم و پنجم دربردارنده موضوعات نحوی است؛ زیرا زبان‌آموز آموزش نحو عربی را به طور منظم از بخش چهارم آغاز و در بخش پنجم تمام می‌کند (عبد‌الرحمن السعدی و عبدالوهاب زکریا، 2011: 506).

6. زمان پیشنهادی برای هر درس 40 دقیقه در هر جلسه است، و هر کتاب در دو سطح و یک‌سال تحصیلی یا دو ترم تحصیلی تدریس و در طول سی هفته و هر هفته 4جلسه آموزش داده می‌‌شود (صینی و دیگران، کتاب معلم،1983: ح).

7. این مجموعه از کتابهای آموزش زبان عربی به گویشوران سایر زبانها برای نوجوانان (گروه سنی11ـ17) تهیه شده است (همان: ﻫ).

8 . تنوع تمرینات در این کتاب (تمرین صداها و حروف)، مطالعه، نحو و واژگان، ارقام و اعداد، تمرین ارتباط، تمرین بیان و نوشتن، بازیهای زبانی که هر یک برای تحقق اهداف تعریف شده اختصاص داده شده است.

دوم) توضیح کتاب معلم

1. هدف این کتاب راهنمایی معلم به راههای مناسب برای تدریس مطلب ارائه شده در کتاب زبان‌آموز و دربردارنده توضیحاتی برای برنامه‌های پیشنهادی است که در هر یک از دروس و اجرای تمرینات زبانی استفاده می‌شود. (همان: ز)

2. کتاب معلم شامل تمامی گفتگوها و آموزش داستانها همراه با روش تدریس گام به گام آن به ویژه در مرحله شفاهی، در بخش اول است. کتاب زبان‌آموز فاقد این بخش است.

3. کتاب به گونه‌ای طراحی شده که درس به درس و صفحه به صفحه با کتاب زبان‌آموز برابر است، صفحه‌ای خاص از کتاب زبان‌آموز به صورت کوچک در بالای صفحه کتاب معلم قرار داده شده است که دربردارنده تمامی مراحل خاص هر درس و تمرین است.

 

2ـ2 معرفی مجموعه «صدی الحیاة»

اول) توضیح کتاب زبان‌آموز

1. هدف بسته آموزشی تلفیق مهارتهای چهارگانه زبان (شنیدن، گفتن، خواندن و نوشتن) است. این بسته به آموزش مهارتهای چهارگانه زبان در سطوح پایه (اساسیة)، مقدماتی (تمهیدیة)، متوسطه (متوسطة) و پیشرفته (عالیة) می‌‌پردازد و میزان اهمیت این مراحل با توجه به اولویت آنها متفاوت است.

ـ تمرکز بر تمرینها در آموزش به منظور تثبیت آنها در ذهن زبان‌آموز.

ـ افزایش قدرت زبان‌آموز در یادگیری زبان عربی به وسیله رویکرد ارتباطی؛ به عبارت دیگر یادگیری حقیقی در جایگاههای زندگی طبیعی.

2. این بسته در سال 1383 و به وسیله دکتر مسعود فکری و گروه مؤلفان متشکل از اساتید دانشگاه از جمله علی انصارشهری، شکوفه تواضعی، فیروز سبک‌روح، محمدجواد صادقی مجد و دیگران تألیف شده است.

3. کتاب پایه شامل ده درس، مرحله مقدماتی هشت درس و مرحله متوسطه و پیشرفته هفت درس است. هر یک از دروس دربردارنده واژگان، گفتگو، متن خواندنی، و شرح قواعد است.

4. شیوه آموزشی «صدی الحیاة» بر اصل ارتباطی استوار است، به گونه‌ای که زبان بر اساس موقعیتهای طبیعی در زندگی آموزش داده می‌شود و از موقعیتهای غیر کاربردی در زندگی پرهیز می‌شود. این همان اسلوب مورد استفاده در روشهای جدید است.

5. اجزاء و عناصر زبان به گونه‌ای با هم ارتباط یافته‌اند که زبان از ارتباط و انسجام عناصر خود شکل می‌گیرد، این عناصر شامل واژگان، اصطلاحات، تعابیر، گفتگوها، متون، و قواعد است.

6. بسته «صدی الحیاة» بر تمرینهای فشرده در هر درس متمرکز است، بنابراین آموزش بر انتقال معلومات و تثبیت آن در ذهن از طریق آموزش و تمرین استوار است. (فکری، 1390)

7. زمان پیشنهادی برای تدریس این کتاب، هر هفته 2 جلسه و هر جلسه 100دقیقه است، به عبارت دیگر 200دقیقه در هفته و هر کتاب در یک ترم تحصیلی تدریس می‌‌شود. (فکری، کتاب المعلم، 1388: 23)

8 . تدریس 13سطح، سه سال و نیم به طول می‌‌انجامد؛ با توجه به اینکه هر چهار سطح در یک سال تدریس می‌شود.

9. گروه سنی این بسته مشخص نشده است. معمولاً افراد پس از پایان دوره دبیرستان به یادگیری مکالمه عربی می‌‌پردازند؛ از این رو افرادی که یادگیری این بسته را آغاز می‌‌کنند 18سال یا بیشتر دارند.

 

دوم) توضیح کتاب معلم

1. هدف، راهنمایی معلم در شیوه تدریس کتاب زبان‌آموز بر اساس گامهای پیشنهادی برای تدریس هر درس است.

2. کتاب معلم دربردارنده هدف و روش تدریس هر یک از عناصر زبان از جمله واژگان، گفتگو، متون و قواعد است.

3. این کتاب شامل همه تکالیف و تمریناتی است که زبان‌آموز باید در کلاس انجام دهد.

 

3. ارزیابی بسته‌های «العربیۀ للناشئین» و «صدی الحیاة»

در این قسمت به بیان معیارهای چهار معیار اصلی درباره ویژگیهای کتاب خوب، و بررسی مقایسه‌ای دو بسته آموزشی بومی و خارجی در آموزش زبان به گویشوران سایر زبانها می‌پردازیم:

 

اول) اصول کلی و تولید کتاب

جدول 2   اصول کلی و تولید کتاب

موارد ارزیابی

العربیة للناشئین

صدی الحیاة

تناسب حجم کتاب

حجم الکتاب: طول × عرض× قطر

 23 × 17× 5/1سانتیمتر

 حجم کتاب کوچک و قطر آن بزرگ (متوسط)

حجم الکتاب: طول × عرض × قطر

27× 22× 1سانتیمتر

 حجم کتاب و قطر آن مناسب (خوب)

تناسب تعداد صفحات با سطح کتاب

هر کتاب مختص دو ترم تحصیلی و تعداد صفحات آن 213 صفحه است.

(متوسط)

هر ترم تحصیلی دارای یک کتاب و با تعداد صفحات 125 است. بهتر است هر کتاب مختص یک ترم باشد. (خوب)

تناسب تعداد جلسات و مدت زمان

هر هفته سه جلسه و هر جلسه 45 دقیقه است. (خوب)

هر هفته دو جلسه و هر جلسه 100 دقیقه می‌باشد، زمان کلاس طولانی است. (متوسط)

تناسب ماده آموزشی با سن زبان‌آموزان

 گروه سنـی بـین 11ـ17 مشخص شده است. دشواری بعضی از موضوعات در مراحل بالاتر مانند الرجولة فی الاسلام، الجاحظ (صینی و دیگران، کتاب التلمیذ 11و12) (خوب)

عدم تعیین گروه سنی، دشوار بودن بعضی از متون در مرحله متوسطه (فکری، صدی الحیاة المتوسطة3، 1983م).

(متوسط)

وجود اشتباهات چاپی در کتاب

به ندرت دارای اشتباهات چاپی: برای مثال هوایتی، هویتی نوشته شده است: و هوایتی صحیح است. (صینی و دیگران، کتاب التلمیذ، 1 و2 و12) و اشتری، شتری نوشته شده است و اشتری صحیح است (همان، 3، 4: 195).

 (خوب)

دارای اشتباهات چاپی فراوان، برای مثال در مرحله تمهیدیه 2، اشتباهات بسیاری وجود دارد در صفحه 18 سطر 8 کذءلک آمده که کذلک صحیح است و در سطر11 إنما که إنها صحیح است (فکری، 2003م: 18و11) و در مرحله متوسطه 1صفحه 1، در مقدمه، شهرت که شهدت صحیح است (همان، 1). (ضعیف)

ادامة جدول 2

موارد ارزیابی

العربیة للناشئین

صدی الحیاة

اعراب‌گذاری صحیح کلمات

اشتباهی در اعراب‌گذاری کلمات مشاهده نشده است.

(خوب)

دارای اشتباهات اعراب‌گذاری فراوان، برای مثال: مرحله متوسطه 3، صفحه 31، سطر 1؛ و صفحه 118، إثر مرضَ که إثر مرضِ صحیح است و صفحه 82، سطر 6 بفضلَ که بفضلِ صحیح است. (صابری، 1385: 83) (ضعیف)

برخورداری از مقدمه مفصل

بسته مقدمه کامل در سطح اول دارد. (خوب)

بسته مقدمه کامل و مفصل دارد.

(خوب)

برخورداری از فهرست واژگان و ترکیبات

 فقط دارای فهرست ترکیبات است و فهرست واژگان ندارد.

 (متوسط)

شامل فهرست واژگان و ترکیبات در ابتدای گفتگو و برخورداری از واژه‌نامه «ندی الحیاة» برای همه واژگان (فکری، ندی الحیاة، 2009) (خوب)

تناسب رنگها و وضوح تصاویر

تصاویر بسیار کوچک، مبهم و سیاه ـ سفید است.

 (ضعیف)

تصاویر رنگی و واقعی است، دارای نقاشیهای کارتونی، در همه صفحات تصاویری وجود دارد که بیانگر گفتگوها و متون خوانده شده است. (خوب)

تناسب تصاویر با ارزشهای اسلامی

دارای تصاویر زیادی درباره مراسم دینی از جمله رفتن به مسجد، ماه رمضان، وجود تصاویر دختران با حجاب اسلامی (صینی و آخرون، ج 4: 123ـ 218)

 (خوب)

تصاویر با فرهنگ ایرانی و اسلامی تناسب دارد، وجود تصاویر زنان با حجاب اسلامی. با وجود اینکه تصاویر از محیطهای عربی گرفته شده که به حجاب مقید نیستند (فکری، المرحله المتوسطه3، 1383: 8 و 22 و 76 و 112) (خوب)

 

دوم) محتوای کتاب از نظر واژگان، ترکیبات نحوی، گفتگوها، متون و مهارتهای زبانی

جدول 3   محتوای کتاب از نظر واژگان، ترکیبات نحوی، گفتگوها، متون و مهارتهای زبانی

موارد ارزیابی

العربیة للناشئین

صدی الحیاة

تعداد متناسب واژگان جدید در یک درس

واژگان به صورت مجزا ذکر نشده بلکه در متن گفتگوها بیان شده است.

واژگان در مقایسه با تعداد مراحل کم است. لازم است زبان‌آموز بعد از آموزش کل سطوح حدود 3000 کلمه بیاموزد، اما ذخیره واژگان زبان‌آموز از 1500کلمه بیشتر نمی‌شود. (ضعیف)

واژگان در فهرستی مجزا در ابتدای هر درس بیان شده است. تعداد زیاد واژگان در بعضی از درسها و کم بودن آن در سایر درسها در مرحلة متوسطه 3 صفحه 56 تعداد واژگان 24 کلمه است. و در صفحه 74 تعداد واژگان 8 کلمه است (فکری، کتاب الطالب 3، 1383). (متوسط)

آموزش کاربردی ترکیبات

کاربرد ترکیبات در تمرینهای تبدیل و جایگزینی و ساخت سؤال (صینی و دیگران، مرحله 1کتاب زبان‌آموز، 1983: 34 و 128و 96). (خوب)

کاربرد ترکیبات در تمرینهای تبدیل و جایگزینی (فکری، المرحلة التمهیدیة 1، 1383م: 34 و 35).

 (خوب)

مهارتی که کتاب بر آن متمرکز است و با آن آغاز می‌شود

این بسته بر مهارت مکالمه از طریق ارتباط مانند اجرا، و کامل کردن گفتگوی سریالی، و بخش ماذا تقول؟، گفتگو به عنوان هدف و ابزار استفاده می‌شود، زیرا اصلی است که با جملات و تعابیر و الفاظ به زبان‌آموزان کمک می‌کند. (صینی و دیگران، کتاب التلمیذ 1: 80 و 162 و 196).

(خوب)

در ابتدا بر اصل ارتباطی، و دو مهارت شنیدن و گفتگو یا مکالمه به عنوان عوامل مهم کمکی در ایجاد ارتباط با محیط واقعی زبان تأکید می‌کند و دروس معمولاً با شنیدن واژگان، و گفتگو آغاز می‌شود و بر تمریناتی مانند اجرای گفتگو، پاسخگویی به سؤالات گفتگو و ساخت جملات مفید تأکید می‌کند. (فکری، 1383، المرحلة التمهیدیة: 42 و 43) (خوب)

ارائه گفتگوها به صورت تدریجی و مرتبط با واقعیتهای زندگی طبیعی

گفتگوها مرتبط با موقعیتهای مهم زندگی مانند مدرسه، خانه، موضوعات دینی و فرهنگی (ماه رمضان، نماز جمعه، شخصیتهای اسلامی) است، اما بیشتر بر موضوعات دینی متمرکز است. (متوسط)

تنوع موضوع گفتگوها در موقعیتهای زندگی طبیعی شامل کوهنوردی، تلفن همراه، حوادث طبیعی، شادی، عزا و سایر موضوعات می‌شود.

(خوب)

ادامة جدول 3

موارد ارزیابی

العربیة للناشئین

صدی الحیاة

تعداد مناسب و کافی متون برای شنیدن

متون خاصی برای شنیدن ندارد و شنیدن محدود به شنیداری گفتگوها و خواندن متن از کاستهای مخصوص آن هم به صورت تک صدا دارد.     

(متوسط)

در مرحله اساسی و تمهیدیه فاقد متون خاصی برای شنیدن است و زبان‌آموز به منظور تمرکز بر شنیدن به گفتگو گوش فرا می‌‌دهد که با شکل خاصی (شکل گوشی) به آن اشاره شده است. در مرحله متوسطه و عالیه دارای متون خاصی برای شنیدن، سؤالات چندگزینه‌ای و پرکردن جای خالی است. (خوب)

تناسب تعداد متون خواندنی در هر درس

این کتاب در مقابل دو گفتگو در هر درس سه متن خواندنی ارائه می‌‌دهد و از بخش پنجم به بعد بر متون مخصوص خواندن تأکید می‌‌کند. (خوب)

از مرحله اساسیه در همه دروس و سطوح متنهای خاصی برای خواندن وجود دارد و مرحله عالیه فقط از متون خواندنی برخوردار است. (خوب)

آموزش نوشتن در مراحل اولیه

دروس خاصی را به خط نسخ و تمرین نوشتن اختصاص داده است و با عادت دادن زبان‌آموز به نوشتن از سمت راست و تمرین بر نوشتن حروف عربی آغاز می‌‌شود. در پایان هر درس نوشتن به زبان‌آموز آموزش داده می‌‌شود و با رونویسی حروف خاصی از کلمات سپس رونویسی کلمات، جملات و آیات آغاز می‌‌شود. روند یادگیری بسیار کند است.

این بسته بر نوشتن اولیه یا تمرین حروف، کلمات و جمله‌ها و نوشتن حروف ناقص و املاء متمرکز است. (صینی و دیگران، کتاب التلمیذ 1 و 2، 1983: 81 و 165). (متوسط)

این بسته در مرحله تمهیدیه بر ترکیب جملات و کیفیت کاربرد آنها در جملات مفید متمرکز است (فکری، کتاب الطالب1 متوسطه، 1384: 28) و در دفتر تمرینات در مرحله متوسطه تمرین پنجم به آموزش نوشتن به زبان‌آموزان اختصاص دارد که همان بیان نوشتاری و بخش انشاست (همان: 12) و در مرحله عالیه در بخش «التعبیر عن الافکار الرئیسة و کتابة الانشاء» بر نوشتن عبارات متمرکز است. به نوشتن اولیه نیازی نیست به علت شبیه بودن حروف فارسی با عربی.

(خوب)

 

ادامة جدول 3

موارد ارزیابی

العربیة للناشئین

صدی الحیاة

تناسب محتوای فرهنگی با سن زبان آموز

این بسته به گروه سنی 11 تا 17 سال اختصاص دارد؛ از این رو مشاهده می‌کنیم که در مراحل اولیه موضوعات متناسب با این گروه سنی است، اما در مراحل متوسطه و پیشرفته موضوعات بسیار دشوار می‌‌شود و از سطح تحصیلی بالاتر است. موضوعاتی مانند القرآن و کیف جمعه المسلمون فی العالم، اضواء علی الطریق، تدوین السنة النبویة. (صینی و دیگران، کتاب التلمیذ 9، 10، 11 و 12). (متوسط)

گروه سنی این بسته تعریف نشده، اما سن زبان‌آموزان معمولاً 18 یا بیشتر و موضوعات مناسب این گروه سنی است، به جز برخی موارد مانند مرحله عالیه که از نظر اسلوب و معانی ادبی دشوار ارزیابی می‌‌شود. موضوعاتی مانند العولمة تطال اطفال المسلمین، المسرح الاسلامی، و خبایا زوایا (فکری، المرحلة العالیه4، 1385: 19، 55، 73 و 127).

 (متوسط)

همسویی متون کتاب با مفاهیم اسلامی

بیشتر موضوعات بر مفاهیم اسلامی متمرکز و هدف از تألیف این بسته نشر تعالیم دین اسلام است، مانند الحقوق الاسلامیه فی الاسلام، المرأه المسلمة فی میادین القتال، الامام الشافعی
(همان). (خوب)

برخی از موضوعات بر مفاهیم اسلامی اما نه به عنوان هدف اصلی، متمرکز است موضوعاتی مانند التقالید، الغنی و الفقیر، جنة الورد، مهوی أفئدة المسلمین (فکری، کتاب الطالب المتوسطه 2، 1384: 25). (خوب)

ارتباط گفتگوها و متون با موضوعات روزمره

گفتگوها و متون برگرفته از واقعیت زندگی است، مانند فی النادی الریاضی، کرة القدم و شد الحبل، و الملعب، و معسکر الکشافة (صینی و دیگران، کتاب التلمیذ 3: 61 و 100). (خوب)

بیشتر موضوعات برگرفته از واقعیت زندگی و امور روزمره است، مانند حفل التخرج، علیهامش المباراة، القسم الداخلی (فکری، کتاب الطالب المتوسطة 3: 18 و 36 و 54 و 125). (خوب)


سوم) تمرینات زبانی

کلمه تدریب (تمرین) یا «drill» به انگلیسی به معنای سوراخ کردن و حفر کردن است و تدریب وسیله‌ای برای حفر و تثبیت مهارت و اموری است که فرد در این زمینه فرا گرفته است (طعیمة، 1986: 646). تمرینات را می‌توان به انواع زیر تقسیم کرد:

 الف) تمرینات الگومدار[3] (اتوماتیک، ساختاری، ابزاری، غیرمتنی): «مجموعه‌ای
از تمرینات که دارای شکل و روش پاسخگویی واحدی است» و هدف آن عبارت است
از تثبیت الگوهایی که زبان‌آموز فرا گرفته، پیروی از اصول نحو و آموزش ترکیبات
(همان).

 ب) تمرینات معنایی یا معنا[4]: «هدف این تمرینات ارائه کمکهای لازم برای ایجاد ارتباط میان جزئیات و تفاصیل مرتبط با یادگیری صداها یا نوشتن یا قواعد و تثبیت آن در حافظه زبان‌آموز است» (همان: 65).

در این تمرینات زبان‌آموز می‌تواند با چندین روش به بیان معنا بپردازد، اما تا زمانی که به طور کامل با ماهیت ساختار نحوی آشنا نشود نمی‌تواند تمرینات معنا را به شکل صحیح انجام دهد (الفوزان، 2009: 165). از جمله تمرینات معنایی، تمرینات سؤال و جواب در درک متون خواندنی و شنیدنی است (همان).

امتیاز تمرینات معنا این است که شکل پاسخگویی زبان‌آموز به چندین جواب متنوع می‌شود.

 ج) تمرینات ارتباطی[5]: این تمرینات با رویکردی ارتباطی از طریق گفتگو با دیگران است، و از شکل واحدی پیروی نمی‌کند، همان‌طور که پاسخ واحدی از سوی زبان‌آموز نیز پیش‌بینی نمی‌شود (طعیمة، 1986: 684).

آنچه تمرینات ارتباطی را از دیگر تمرینات متمایز می‌کند این است که زبان‌آموز را به ارائه اطلاعات جدید سوق می‌دهد، زیرا از خود و دنیای خاص خود، کارهای گذشته و آینده و تفکرات خود سخن می‌گوید و مدرس نمی‌تواند جوابهای زبان‌آموز را پیش‌بینی کند (الفوزان، 2009: 170).


جدول 4   تمرینات زبانی

موارد ارزیابی

العربیة للناشئین

صدی الحیاة

تناسب تعداد تمرینها در هر سطح

میانگین انواع تمرینات تقریباً به 30 تمرین می‌رسد، که هر یک شامل 6 تا 8 تمرین است، به عبارت دیگر هر درس شامل 180 تا 240 تمرین برای زبان‌آموز است که یک میانگین ممتاز برای تمرین زبان می‌باشد. (خوب)

تنوع تمرینها به 28 نوع می‌رسد، که هر یک دارای 5 تا 8 تمرین دارد، به بیان دیگر هر درس شامل 140 تا 224 تمرین برای زبان‌آموز می‌باشد که میانگین بسیار خوبی برای تمرین زبان است. (خوب)

آغاز کتاب با تمرین الگوها

تمرینها معمولاً با تمرین الگوها از جمله شنیدن، تکرار، تبدیل، پاسخگویی به سؤالات و درک مطلب آغاز می‌شود. (خوب)

تمرینها با الگوها، شنیدن، پاسخگویی به سؤالات، درک مطلب، شنیدن، و تکرار آغاز می‌شود. (خوب)

فراوانی تمرینهای معنایی

از 30 تمرین 13 عدد یا 43 درصد به تمرینهای معنایی اختصاص دارد. (خوب)

از 28تمرین 18عدد یا 64 درصد به تمرینهای معنایی اختصاص دارد. (متوسط)

فراوانی تمرینهای ارتباطی

از 30 تمرین 10 عدد یعنی 33 درصد به تمرینهای ارتباطی اختصاص دارد. (خوب)

از 28 تمرین 5 عدد یعنی 17 درصد به تمرینهای ارتباطی اختصاص دارد. (متوسط)

تسلسل تمرینها از الگومدار به معنایی و ارتباطی

 تمرینها با سؤال از متن (الگومدار)، ساختن سؤال از متن (معنایی) و نمایش صحنه (ارتباطی) آغاز می‌شود (صینی و دیگران، کتاب التلمیذ 6: 145). (خوب)

تمرینها در دفتر تمرینات با گفتگو (معنایی)، تبدیل جملات مانند الگو (الگومدار)، و چه کاری انجام می‌دهید یا چه می‌گویید؟ (معنایی) آغاز می‌شود (فکری، دفتر تمرینات متوسط 2: 22). (خوب)

ارائه مثالها و راهنماییهای مناسب برای اجرای تمرینات

این بسته به ویژه در مراحل اولیه و در ابتدای هر تمرین مثالهایی را ارائه می‌کند و کتاب رمزهایی را به کار می‌برد که در کتاب معلم توضیح داده شده است، مانند م: معلم، ت: تلمیذ، ت1: تلمیذ 1، ت2: تلمیذ2 (صینی و آخرون، کتاب المعلم، 1983: م). (خوب)

این بسته در مرحله تمهیدیه و متوسطه در ابتدای هر تمرین مثالهایی را ارائه می‌کند. وجه تمایز دفتر تمرینات وجود علامت کتاب باز و استفاده از مثال تطبیقی در ابتدای هر تمرین است (فکری، دفتر تمرینات، 1383: 25). (خوب)

 

ادامة جدول 4

موارد ارزیابی

العربیة للناشئین

صدی الحیاة

تنوع تمرینات ارتباطی

تمرینات ارتباطی متنوع تقریبا ده نوع است، از جمله نمایش صحنه، تکلم، تکلم با استفاده از تصویر، بیان موجه، چه انجام می‌دهید؟، توصیف تصویر، کدام‌یک را ترجیح می‌دهید؟، و سایر تمرینها. (خوب)

تنوع تمرینات ارتباطی تقریباً به پنج نوع می‌رسد، از جمله چه می‌گویید؟، چه انجام می‌دهید؟، دورتر از متن، بیان نوشتاری، خلاصه کردن گفتگو، تشکیل پاراگراف. (متوسط)

برخورداری کتاب از مکمل دفتر تمرینات

تمرینات بسته آموزشی العربیة للناشئین به منظور ایجاد کتاب واحد با کتاب زبان‌آموز ترکیب شده است.

 (متوسط)

 تمرینات بسته صدی الحیاة در مرحله تمهیدیه و متوسطه به طور مفصل در دفتر تمرینات قرار دارد و در مرحله اساسیه و عالیه با کتاب زبان‌آموز ترکیب شده است. (خوب)

 

چهارم) استانداردهای عمومی در مشخصه‌های کتاب مطلوب زبان دوم

جدول 5   استانداردهای عمومی در مشخصه‌های کتاب مطلوب زبان دوم

موارد ارزیابی

العربیة للناشئین

صدی الحیاة

وجود وسایل کمک‌آموزشی:

1. راهنمای معلم

2. دفتر تمرینات

3. کتاب تمرین خواندن و
    نوشتن

این کتاب سال1983 تألیف شده است، از این رو طبیعی است که فاقد وسایل کمک آموزشی به جز راهنمای معلم باشد.

با توجه به اینکه 20 سال قبل از صدی الحیاة تألیف شده است داشتن کتاب معلم یک ویژگی محسوب می‌شود.

(متوسط)

این مجموعه سال 2003 میلادی تألیف شده است، از این رو مشاهده می‌کنیم که بیشتر وسایل کمک آموزشی موجود در بسته‌های آموزشی زبان دوم در این بسته موجود است. مانند:

1) راهنمای معلم، 2) دفتر تمرینات، 3) وجود کتاب خاص فیلمهای ویدئویی«شاهد و تعلم» 4) وجود آزمونهای استاندارد برای زبان‌آموزان

(خوب)

ادامة جدول 5  

موارد ارزیابی

العربیة للناشئین

صدی الحیاة

4. دفتر تمرین قواعد

5. برخورداری از کتابچه نمونه‌آزمونها

6. کتاب ویدئو

7. برخورداری از آزمون تعیین سطح

8 . برخورداری از گزینه‌های استاندارد در پایان هر فصل

 

 

برخورداری از سایت الکترونیکی ویژه زبان‌آموز

این مورد در آن زمان رایج نبود.

(ضعیف)

بسته فاقد این بند است.

(ضعیف)

همسویی متون، گفتگوها و واژگان با عصر حاضر

ناهمسویی متون با عصر حاضر به گونه‌ای که جامد و راکد ارزیابی می‌شود، مانند حذاء ابی قاسم، عمروبن العاص، و تدوین السنة النبویة. (ضعیف)

این بسته دارای موضوعات روز است، از این رو واژگان جدید و متناسب روز در آن مشاهده می‌شود، مانند معرض السیارات، عطب الوسائل الکهربائیة، الهاتف الجوال حفل تأبینی و سایر موضوعات. (خوب)

تناسب موضوع گفتگوها و متون با فرهنگ زبان مادری

جانبداری بعضی از متون از مذهبی خاص و ذکر فضایل بعضی از خلفا و صحابه از موضوعاتی است که با فرهنگ اسلامی و ایرانی تناسب ندارد، مانند موضوع شورا و مخالفت نزد عمربن خطاب. (ضعیف)

موضوع گفتگوها و متون با فرهنگ زبان مادری تناسب دارد، به گونه‌ای که در مرحله عالیه مشاهده می‌کنیم متون متناسب با فرهنگ ایرانی انتخاب شده است، مانند جنة الورد، سعدی شیرازی، محمود حسابی، کمال الملک و امیرکبیر. (خوب)


4. شناسایی نقاط قوت و ضعف دو مجموعه

اگر بخواهیم نقاط قوت و ضعف دو مجموعه را بر اساس استانداردهای مذکور ارزیابی کنیم، بهتر است نتایج را با این جدولها تطبیق دهیم.

با ملاحظه نسبت کل استانداردها (استانداردهای چهارگانه) و میانگین آن در یک جدول از نظر نمرات ارزیابی، جدول 6 به صورت زیر ارائه می‌شود:

 

جدول 6   درصد و میانگین استانداردهای چهارگانه دو مجموعه

بنود التقویم

العربیة للناشئین

صدی الحیاة

ضعیف

متوسط

خوب

ضعیف

متوسط

خوب

اصول عمومی و تولید کتاب

10معیار

1

10%

2

20%

7

70%

2

20%

2

20%

6

60%

محتوای کتاب

10 معیار

1

10%

4

40%

5

50%

ــ

ــ

3

30%

7

70%

تمرینات زبانی

8 معیار

ــ

ــ

1

5/12%

7

5/87%

ــ

ــ

3

5/37%

5

5/62%

استانداردهای عمومی

4 معیار

3

75%

1

25%

ــ

ــ

1

25 %

ــ

ــ

3

75%

میانگین درصد کل استانداردها ضعیف، و متوسط، خوب

5

75/23%

8

3/24%

19

8/51%

3

25/11%

5

87/21%

21

87/66%

 

 

پس از تطبیق نتایج استانداردها بر نمودارها و اجرای آن در جدولهای جداگانه، نقاط قوت و ضعف دو بسته آموزشی به صورت زیر مشخص می‌شود.

اول) بسته «العربیة للناشئین» در معیار اصول عمومی و تولید کتاب با تفاوت 10 درصد از «صدی الحیاة» بالاتر است.

دوم) «صدی الحیاة» در معیار محتوای کتاب از نظر واژگان، ترکیبات نحوی، گفتگوها، متون و مهارتهای زبانی 20 درصد از «العربیة للناشئین» بالاتر است.

سوم) تمرینات زبانی در «العربیة للناشئین» نسبت 5/87 درصد را به خود اختصاص داده است که در مقایسه با «صدی الحیاة» بسیار عالی است. «صدی الحیاة» که از نظر فراوانی تعداد تمرینات در هر سطح متمایز است نسبت 5/62 درصد را به خود اختصاص داده است که نسبت خوبی است.

چهارم) نسبت استانداردهای عمومی در «صدی الحیاة» به 75 درصد می‌رسد که نسبتی بسیار عالی در تحقق این معیارها محسوب می‌شود، اما «العربیة للناشئین» در این زمینه به 25 درصد دست یافت که نسبت بسیار پایینی است.

نقاط ضعف دو مجموعه را می‌توان در موارد زیر خلاصه کرد.

اول) معیار اصل عمومی و تولید کتاب بسته «العربیة للناشئین» با تفاوت 10 درصد از «صدی الحیاة» بالاتر است و علت آن فراوانی اشتباهات چاپی و اعراب‌گذاری غلط در کتاب «صدی الحیاة»، که در سطح ضعیف ارزیابی شده، این مسئله ناشی از تفاوت تایپیستها و کارشناسیهای فنی عرب‌زبان در کشورهای عربی و کشور غیر عربی مانند ایران است که قطعاً اشکالات تایپی و اعراب‌گذاری فراوانی دارند.

دوم) معیار دوم محتوای کتاب «صدی الحیاة» 20 درصد از «العربیة للناشئین» بالاتر است و علت ضعف مجموعة «العربیة للناشئین» در بند عدم تناسب تعداد واژگان جدید و عدم ارتباط گفتگوها به صورت تدریجی و مرتبط با واقعیتهای زندگی و کندی آموزش نوشتن در مراحل اولیه و عدم تناسب محتوای فرهنگی با سن زبان‌آموزان است. این مسئله در مجموعه «العربیة للناشئین» به ناآشنایی غیر عربها (مالزی، پاکستان و کشورهای افریقایی) با حروف و واژگان و مفردات عربی مربوط می‌شود؛ از این رو آموزش این بندها برای اینکه متناسب با سطح زبان‌آموزان باشد روند کندی دارد، اما آشنایی زبان‌آموزان ایرانی با حروف عربی و شبیه بودن مفردات و واژگان فارسی با عربی موجب پیشرفت تحصیلی آنان از نظر صداهای حروف و دانستن معانی کلمات می‌شود. همچنین هدف «العربیة للناشئین» نشر تعالیم دین اسلام و تمرکز بر موضوعات دینی مذهبی است و کمتر به موضوعات مرتبط با واقعیت زندگی پرداخته است.

سوم) معیار تمرینات زبان «العربیة للناشئین» با تفاوت 25 درصد از «صدی الحیاة» بالاتر و بسیار عالی بوده است، و ضعف «صدی الحیاة» در کمبود معنایی و تنوع تمرینات ارتباطی بوده است، که علت آن بر می‌گردد به اینکه مجموعة «صدی الحیاة» اولین تجربه کار گروهی مؤسسه زبان بوده است، درحالی‌که تجربه عربستان در این زمینه بیشتر بوده و سابقه تألیف بسته‌های آموزشی قبلی مانند «العربیة للحیاة » و «العربیة السهلة» داشته است؛ همچنین استفاده از کارشناسان و اساتید مجرب دانشگاه در سراسر کشورهای عربی و ارتباط عربستان با غیر عربها با توجه به جایگاه ویژه مذهبی این کشور.

چهارم) معیار نسبت استانداردهای عمومی «صدی الحیاة» به 75 درصد می‌رسد. مقایسه «العربیة للناشئین» در نسبت 25 درصد و تفاوت 50 درصد که «صدی الحیاة» بالاتر است، تنها نقطه ضعف دو بسته فقدان سایت الکترونیکی خاص است، ولی در مورد بقیه بندها مانند وسایل کمکی آموزشی و همسویی گفتگوها با عصر حاضر و عدم تناسب آن با فرهنگ مادری در «العربیة للناشئین» درصد پایینی به دست آورده است، و به این علت است که این مجموعه 20 سال پیش تألیف شده است بنابراین طبیعی است که فاقد وسایل کمک آموزشی است که در آن زمان رایج نبوده، همچنین تألیف مجموعه برای تبلیغ دین مبین اسلام و برای مذهب خاص که با فرهنگ اسلامی ایران تناسب ندارد، می‌باشد.

 

5. نتیجه‌گیری

در این پژوهش علاوه بر ارائه و نقد دو بسته آموزشی «العربیة للناشئین» و «صدی الحیاة» به بیان استانداردها و معیارهای عمومی در شناسایی مشخصه‌های کتاب مطلوب زبان پرداختیم و به نتایج مذکور در نمودار 1 دست یافتیم.

 

 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار 1   مقایسه دو بسته از نظر کل استانداردها

 

با مقایسه درصد استانداردهای دو بسته در نمودار 1 درمی‌یابیم:

1. در پاسخ به سؤال اول به تعیین مهم‌ترین معیارها در مشخصه‌های کتاب خوب پرداختیم که شامل چهار معیار اساسی و دربرگیرنده حدود 32 معیار فرعی است که از ابتدا آن را به 200 معیاری خلاصه کردیم که در کتابهای آموزشی بیان شده است (رشیدی، 1388: 30ـ33؛ الفوزان، 2009: 46ـ55).

2. در پاسخ به سؤال دوم به بیان نقاط ضعف و قوت دو بسته بسنده کردیم اما در جدول 6 پس از استخراج میانگین درصد کل معیارها مشاهده کردیم که در این نسبتها اختلاف اندکی وجود دارد، و بسته «صدی الحیاة» تقریباً با تفاوت 15 درصد از «العربیة للناشئین» بالاتر است، زیرا «صدی الحیاة» به 67 درصد و «العربیة للناشئین» تقریباً به 52 درصد دست یافت.

3. اما پاسخ به سؤال سوم و هدف اصلی این پژوهش این است که بر اساس استانداردها و معیارهای پیش‌بینی شده در تألیف کتابهای زبانی کدام‌یک از دو بسته به این اهداف نزدیک‌تر است و تناسب بیشتری با اهداف آموزشی دارد. آنچه ما از میانگین درصدها به دست آوردیم برتری «صدی الحیاة» با نسبت 67 درصد از بسته «العربیة للناشئین» با نسبت52 درصد است و با بررسی نتایج دریافتیم که «العربیة للناشئین» به رغم قدمت، بهترین بسته آموزشی است که در 1983 تألیف شده است و مشاهده می‌کنیم که همچنان در مؤسسه‌ها و حتی دانشگاههای ایران تدریس می‌شود.

اما «صدی الحیاة» نیز یکی از کتابهای خوبی است که در ایران تألیف شده، این بسته در سال 1383 به دلیل برخورداری از مجموعه‌ای شامل 13کتاب و وسایل کمک آموزشی متمایز است، این در حالی است که اغلب کتابهای تألیفی چه در کشورهای عربی چه در ایران معیار وسایل کمک آموزشی را نادیده می‌گیرند. جذابیت متون، گفتگوها، و همسویی آنها با عصر حاضر، همچنین تنوع تمرینات باعث تحقق بیشتر استانداردهای موردنظر در تألیف کتاب مناسب زبان در این کتاب و درنتیجه تحقق اهداف آموزشی موردنظر شده است و به رغم اینکه در مقدمه این بسته آمده است که برای تدریس در مؤسسه زبان توصیه می‌کنیم که این مجموعه بازنگری و اصلاحاتی در آن صورت گیرد و به اهداف مورد نظر معیارها و استانداردهای مناسب در کتاب مطلوب آموزش مکالمه عربی[6] سازگاری بیشتری داشته باشد. اصلاحات پیشنهادی به شرح زیر است:

1. اصلاح اشتباهات چاپی و اعراب‌گذاری صحیح کلمات.

2. اصلاح تعداد واژگان جدید و تناسب آن در هر درس.

3. تعریف گروه سنی در مقدمه کتاب و استفاده از موضوعات مناسب آن گروه سنی.

4. افزودن و تنوع تمرینهای معنایی و ارتباطی.

5. برخورداری از سایت الکترونیکی ویژه زبان‌آموزان.



[1].  شبکه صدای عربی مشاهده شود، 5 ژوئن 2008. www.voicefanbic.net.

[2].  «العربیة للناشئین» روش تکامل یافته آموزش زبان عربی به گویشوران سایر زبانها، ج2، مکه مکرمه، دانشگاه ملک سعود، چاپ اول، 1983.

[3].  pattern drills

[4].  drills meaning

[5].  communicative drills

[6].  طبق پژوهش میدانی که انجام شده تعدادی از دانشگاههای ایران مانند دانشگاه خوارزمی، تهران، الزهراء، امام صادق (ع)، سمنان، دانشگاه آزاد و سایر دانشگاهها این بسته را تدریس می‌کنند.

رسولی، حجت (1384 ﻫ . ش). «ریشه‌یابی مشکلات آموزش زبان عربی در دانشگاههای ایران» (مبانی تعریف گرایشها). مجله پژوهشنامه علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی. ش 47ـ 48.

رشیدی، ناصر (تابستان 1388). ‌«چهارچوبی جامع برای ارزیابی کتب درسی دانشگاهی». عیار. سال چهاردهم. ش 22، تهران: سمت.

السعدی، عبدالرزاق عبدالرحمن و عبدالوهاب زکریا (2011). «منهج مقترح لتعلیم النحو العربی للناطقین بغیر العربیة من خلال نقد کتابی، «العربیة للناشئین 1» و «العربیة 2». السنة الثالثة، جلد الثالث العدد العاشر، المملکة العربیة السعودیة. مجلة جامعة الأنبار للعلوم الاسلامیة.

شکیب انصاری، محمود (تابستان 1378). «نقد و بررسی آموزش مکالمه عربی در دانشگاهها». فصلنامه علوم انسانی. ش 2.

صابری، علی (زمستان و بهار 1385). «نقد و بررسی کتاب صدی الحیاة». پژوهشنامه انتقاد متون و برنامه‌های علوم انسانی. ش 13.

صینی، محمود اسماعیل و ناصف مصطفی عبدالعزیز و مختار الطاهر حسین (1403 ق. 1983م). «العربیة للناشئین». منهج متکامل غیر الناطقین بالعربیة، کتاب المعلم. الطبعة الاولی، المستوی 1 و 2 و 3 و 4 و 5 و 6 و 7 و 8 و 9 و 10 و 11 و 12. المملکة العربیة السعودیة: وزارة المعارف ادارة الکتب المدرسیة.

صینی، محمود اسماعیل و ناصف مصطفی عبدالعزیز و مختار الطاهر حسین (1403 ق. 1983م). «العربیة للناشئین». منهج متکامل غیر الناطقین بالعربیة، کتاب التلمیذ. الطبعة الاولی، المستوی 1 و 2 و 3 و 4 و 5 و 6 و 7 و 8 و 9 و 10 و 11 و 12. المملکة العربیة السعودیة: وزارة المعارف ادارة الکتب المدرسیة.

طعیمة، رشدی أحمد (1986). المرجع فی تعلیم اللغة العربیة لناطقین بلغات آخری. الجزء الثانی. مکة المکرمة: جامعة أم القری.

طعیمة ، رشدی أحمد و محمود کال الناقة (2006م). تعلیم اللغة اتصالیاً بین المناهج و الاستراتیجیات. الرباط: المنظمة الاسلامیة للتربیة و العلوم الثقافة، ایسیکو.

فکری، مسعود (1388 ش). کتاب معلم «صدی الحیاة». کانون زبان ایران.

فکری، مسعود (بهار 1390 / 2011م). «آشنایی با بسته آموزش چند مهارتی زبان عربی «صدی الحیاة». مجله انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی. ش 18، تهران.

فکری، مسعود و دیگران (1383 ش). صدی الحیاة کتاب الطالب المرحلة التمهیدیة، المستوی 1 و 2 و 3 و 4. کانون زبان ایران.

فکری، مسعود و دیگران (1384 ش). صدی الحیاة کتاب الطالب المرحلة المتوسطة، المستوی 1 و 2 و 3 و 4. کانون زبان ایران.

فکری، مسعود و دیگران (1385 ش). صدی الحیاة کتاب الطالب المرحلة العالیة، المستوی 1 و 2 و 3 و 4. کانون زبان ایران.

فکری، مسعود و دیگران (1387 ش). صدی الحیاة کتاب الطالب المرحلة الاساسیة. کانون زبان ایران.

فکری، مسعود و دیگران (1388 ش / 2009م). قاموس ندی الحیاة عربی ـ عربی، عربی ـ فارسی. کانون زبان ایران.

الفوزان، عبدالرحمن بن ابراهیم (1430 ق / 2009م). «کن متخصصا» اضاءات لرفع کفاءة معلمی اللغة العربیة لغیر الناطقین بها. الریاض: سلسلة العربیة للجمیع.

الفیومی، خلیل (2011م). «تقویم تدریبات للغة الحیاتیة فی کتب (لغتنا الأم) للمرحلة الأساسیة الأولی فی الأردن». مجلة جامعة النجاح الأبحاث (العلوم الانسانیة). مجلد 25، الأردن.

متقی‌زاده، عیسی و دانش محمدی رکعتی و محسن شیری‌زاده (1389). «تحلیل و بررسی عوامل ضعف دانشجویان رشته زبان و ادبیات عربی در مهارتهای زبان از دیدگاه استادان و دانشجویان این رشته». فصلنامه پژوهشهای زبان و ادبیات تطبیقی. ش 1.

میرحاجی، حمیدرضا (تابستان 1389 ش / 2010 م). «بررسی و نقد کتابهای عربی مقطع دبیرستان (عمومی)». مجله انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی. ش 15.

WWW. Voicerfanbic. net، شبکة صوت العربیة (الکاتب: صوت العربیة). 5 جولای 2008م، مناهج تعلیم العربیة لغیر العرب.