نقد و بررسی نسخۀ فارسی کتاب خانواده‌درمانی اثر گلدنبرگ و گلدنبرگ ترجمۀ حسین‌شاهی برواتی، نقشبندی و ارجمند

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه مشاورۀ دانشگاه کردستان، سنندج

2 دانشجوی دکترای روان‌شناسی، گروه روان‌شناسی دانشگاه لرستان، خرم‌آباد

چکیده

پنجمین ویرایش کتاب خانواده‌درمانی: یک مرور کلی اثر گلدنبرگ و گلدنبرگ (Goldenberg & Goldenberg, 2000) را حسین‌شاهی برواتی، زنده‌یاد نقشبندی و ارجمند به فارسی ترجمه کردند. این کتاب را از سال 1382-1392 با عنوان خانواده‌درمانی انتشارات روان در سیزده نوبت منتشر‌ کرده است و به‌ طور گسترده در دانشگاه‌های کشور پذیرش و در 10 سال گذشته به ‌عنوان منبع درسی دانشگاهی تدریس شده است. این مقاله با به‌کارگیری روش اسنادی و بازبینی و روشن‌سازی دامنۀ محاسن و کاستی‌های کتاب گرد آمده است و آشکار می‌سازد که متن آن علی‌رغم همخوانی قابل‌ قبول با متن اصلی، رسایی و روان بودن و برخورداری از واژگان تخصصی پسندیده، کاستی‌های قابل ‌توجهی دارد. از جمله، در هم‌سنجی با ویرایش‌های مؤخر نسخۀ اصلی (انگلیسی)، به‌روز بودن و یکپارچگی آن اندک و از فراگیری متوسطی برخوردار است، چندان‌که اکنون با مروری سراسری و نیمه‌کاره دربارۀ خانواده‌درمانی به نظر می‌رسد. سودمندی آموزش آن به‌ عنوان یک کتاب درسی ویژۀ دورۀ کارشناسی در حد متوسط و برای آموزش در مقاطع آموزشی بالاتر اندک است. افزون بر این، می‌توان گفت برای نگارش کتاب درسی در زمینۀ خانواده‌درمانی، تألیف کتاب‌هایی که به حساسیت فرهنگی توجه دارند در هم‌سنجی با ترجمۀ کتب نویسندگان خارجی کارآمدتر است. از این‌ رو پیشنهاد می‌شود که نگارش و انتشار کتاب‌های تألیفی هدف هماهنگی و همسویی فرهنگی را برآورده سازند.

کلیدواژه‌ها


مقدمه

نوشتار حاضر با دو هدف انجام شده است: نخست، بررسی و داوری[1] دربارۀ ترجمۀ
کتاب خانواده‌درمانی: یک مرور کلی[2] نوشتۀ گلدنبرگ و گلدنبرگ (Goldenberg &
Goldenberg, 2000) که در ایران به دست برواتی، زنده‌یاد نقشبندی و ارجمند با نام خانواده‌درمانی ترجمه و از سوی نشر روان در نوبت‌های بسیار روانۀ بازار کتاب شده است؛ و دوم، آشکار ساختن نیاز به تدوین و انتشار کتاب دانشگاهی بایسته و سودبخش برای آموزش تاریخچه، مفاهیم، دیدگاه‌‌ها و شیوۀ به کار بستن خانواده‌درمانی هماهنگ با فرهنگ ایرانی - اسلامی در دانشگاه‌های کشور.

نسخۀ فارسی کتاب خانواده‌درمانی: یک مرور کلی که چاپ سیزدهم آن نیز در سال 1392 انتشار یافته، برگردان پنجمین ویرایش از نوشتۀ اصلی (2000) است که تا سال 2016 چهار بار ویرایش شده است، ترجمۀ ویرایش پنجم کتاب تا سال 1392 علی‌رغم به‌روز نبودن به چاپ سیزدهم رسیده و غالباً در دانشگاه‌های کشور پذیرش قابل ‌توجهی داشته است. زنده‌یاد نقشبندی و حسین‌‌شاهی ‌برواتی افزون بر ترجمۀ کتاب نامبرده کتاب‌های دیگری را نیز ترجمه کرده و در این زمینه توانایی قابل ‌توجه و شایان تقدیری را نشان داده‌اند. ارزیابی شخصیت (1388، تهران: روان)، بهداشت روانی (1393، تهران: روان)، نظریه‌های شخصیت (1392، تهران: ارسباران)، گروه‌درمانی (1393، تهران: روان)، روان‌شناسی و رشد و تحول آدم (1394، تهران: رشد) و فرهنگ روان‌شناسی توصیفی (1390، تهران: رشد) برخی از آثار ترجمه‌شده به دست این مترجمان است.

کتب درسی دانشگاهی ابزاری باارزش در آموزش و دانش‌افزایی است و در بیشتر دانشگاه‌های دنیا، بنیاد آموزش در حد قابل ‌توجهی بر کیفیت آن‌ها استوار است، چه امروزه تحقق اهداف آموزش دانشگاهی بدون بهره‌گیری از آن‌ها ممکن نیست. بهبود کیفی هر کتاب مستلزم به کار بستن روش‌هایی برای تحقق این مهم است و از مقدم‌ترین آن‌ها بررسی و داوری است. چه از طریق بررسی و با کندوکاو و پی‌جویی در کتب، شناسایی محاسن و کاستی‌های موجود در آن‌ها ممکن می‌گردد و با کسب شناخت بیشتر می‌توان در راستای بالا رفتن محاسن یا زدودن کاستی‌های آن‌ها اقدام کرد. اگرچه پوشیده نیست که کتب درسی دانشگاهی به ‌عنوان باارزش‌ترین و رسمی‌ترین رسانۀ علمی دارای ویژگی‌هایی است که آن را از کتاب‌های غیر درسی متمایز می‌سازد (منصوریان، 1392: 2؛ صابری ‌نجف‌آبادی، 1391: 128). این کتب باید دست‌کم هم‌طرازی خود را هماهنگ با ملاک‌هایی از جمله همسویی با مبانی فلسفی و اعتقادی مورد پسند بیشتر افراد جامعه و پرداختن به نیازها و دشواری‌های مردمی (حسینی و مطور، 1391: 123) نشان دهد. کتاب‌های دانشگاهی کارآمد و اثربخش دارای شمار زیادی از ویژگی‌ها هستند که می‌توان آن‌ها را بدین ترتیب ذکر کرد: 1) تخصص‌گرایی و هدفمندی موضوعی؛ 2) توان نظری و دلالت‌های کاربردی؛ 3) توان استنادی و ماهیت میان‌رشته‌ای؛ 4) فراگیری و روزآمدی؛ 5) صلاحیت و کارنامة پدیدآورندگان؛ 6) پاکیزگی نگارشی و ادبی؛
7) یکپارچگی محتوایی و ساختاری؛ 8) همخوانی با دیدگاه‌های یادگیری؛ 9) ماهیت تعاملی و توان انگیزشی؛ و 10) ویژگی‌های فیزیکی و ظاهری (منصوریان، 1392: 1). افزون بر این‌ها، چگونگی نگارش متون تألیفی یا ترجمه‌ای، اعم از برگزیدن و نحوۀ به کار بستن اصطلاحات تخصصی در نوشته، رسا و روان بودن نثر، همخوانی زیاد متن ترجمه‌ای با نوشتۀ اصلی و یا اندازۀ وفاداری آن و نیز کیفیت نگارشی اعم از رسم‌الخط و صفحه‌آرایی تا کیفیت چاپ کتاب، از ملاک‌های شایان توجه در زمینۀ بررسی ویژگی‌های چنین آثاری است. پاکیزه بودن نثر و ساختار آن‌ها نیز در اندازۀ کارآمدی و اثربخشی این کتاب‌ها نقش بسزایی دارد.

 

ضرورت انجام پژوهش

نظر به انتشار کمابیش گستردۀ کتاب خانواده‌درمانی (دوازده بار تجدید چاپ آن) و پاره‌ای حساسیت‌های مختص خانواده‌درمانی و درمان رابطۀ همسرها، که غالباً بخشی از آن قلمداد می‌شود، و لزوم تدوین و نشر کتابی در این زمینه که درخور بافت فرهنگی ایرانی - اسلامی جامعۀ ما باشد، بررسی و نقد کتاب نامبرده موضوعیت یافته است. چه از سویی طی سال‌های اخیر با ازدیاد شیوِه‌های نوین زندگی، خانواده دستخوش بحران‌های گوناگونی شده (شعبانی و بانکی‌پور ‌فر، 1391: 151) و افزایش فروپاشی پیوندهای زناشویی بدل به یکی از چالش‌های نفس‌گیر زندگی خانواده‌ها در کشور ما شده است (محسن‌زاده و همکاران، 1390: 7)؛ و از سوی دیگر کاملاً واضح است که بیشتر دگرگونی‌های[3] خانواده بیرون از نظام آن رخ می‌دهد و گوناگونی فرهنگی[4] از جملۀ نیروهای اجتماعی بسیار بانفوذ در برپاداشتن و تحول یک خانواده است (Goldenberg & Goldenberg, 2013: 11). بنابر اهمیت چنین موضوعاتی روان‌شناسی بینافرهنگی در کوشش برای درک همانندی‌ها و تفاوت‌های رفتار انسان در بافت‌های فرهنگی آن‌هاست (Georgas et al., 2006: 51). خانوادۀ ایرانی نیز در قاعدۀ تأثیرپذیری از نیروی فرهنگ و تمایز تأثیرِ وابسته به نوع فرهنگ (از نوع ایرانی - اسلامی) مستثنا نیست، برای نمونه مشخص‌ شده است که برخی از عوامل ایجاد چالش‌های زندگی خانواده در بافت فرهنگی - اجتماعی ما با آنچه در بافت فرهنگ‌های غربی مطرح‌شده، متفاوت و سزاوار کوشش و اقدامات متفاوت نظری و به کار بسته از سوی متخصصان حوزۀ خانواده و خانواده‌درمانی است (محسن‌زاده و همکاران، 1390: 7). از این ‌رو رعایت هماهنگی فرهنگی در تدوین و انتشار کتب مربوط به خانواده‌درمانی ضروری می‌گردد. بی‌گمان نوشتار حاضر ارزندگی آثار ترجمه‌ای را انکار نمی‌کند و اقرار می‌گردد که در حال حاضر با حذف آثار ترجمه‌ای به‌روز و معتبر از بازار کتاب، علوم روان‌شناختی کشور، بالأخص در زمینۀ مشاورۀ خانواده و خانواده‌درمانی، با فقر فراوانی رو‌به‌رو می‌شود. از این ‌رو، برای زدودن خلأ این پهنه، اقدام برای تألیف کتب مرتبط اهمیت فراوانی دارد.

 

پرسش‌های پژوهش

نظر به پاره‌ای از محاسن و شایستگی‌های کتاب خانواده‌درمانی و به‌روز نبودن آن از سویی و تفاوت‌های بنیادی در ساختار خانواده و فرهنگ ایرانی - اسلامی با ساختار خانواده و فرهنگ حاکم بر جامعۀ نویسندگان کتاب از سوی دیگر، دستیابی به پاسخ دو پرسش اهتمام این نوشتار است: شایستگی و دامنۀ کاربرد نسخۀ فارسی پنجمین ویرایش کتاب یادشده برای آموزش در دانشگاه‌ها در چه حدی است؟ و کتاب شایسته برای آموزش تاریخچه، انگاره و شیوۀ به‌کارگیری خانواده‌درمانی در ایران چه خصوصیاتی باید داشته باشد؟ به‌منظور پاسخگویی به این پرسش‌ها، نخست در بخش‌هایی از این نوشتار کاستی‌ها و مصادیق عدم‌ کفایت و محاسن کتاب نامبرده روشن می‌گردد. در ادامه و پیش از نتیجه‌گیری با پیش کشیدن ویژگی‌های کتاب درسی دانشگاهی مناسب برای استفاده در آموزش خانواده‌درمانی، پاسخ پرسش دوم توضیح داده می‌شود. امیدواریم از رهگذر مطالعۀ نوشتار حاضر انگیزۀ اقدام برای تدوین و نشر کتب آموزشی دانشگاهی مناسب و برخوردار از کیفیت درخور نیاز و خواسته‌های خوانندگان و اجتماع در زمینۀ خانواده‌درمانی نزد متخصصان آزموده و کاردان افزون گردد.

 

پیشینۀ پژوهش

پیش‌ از این، پژوهشی در راستای بررسی و داوری نسخۀ فارسی کتاب خانواده‌درمانی صورت نگرفته است و تنها در یک نمونه، شورای بررسی متون و کتب علوم انسانی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در تارنمای این پژوهشگاه (ص نخست، منو، سامانۀ بررسی، گروه روان‌شناسی، بررسی کتاب خانواده‌درمانی) بررسی فشرده‌ای را ارائه و سرانجام اعلام کرده که این کتاب مشروط بر ویرایش ادبی و فرهنگی مناسب و همخوان ساختن آن با فرهنگ بومی کشور می‌تواند همچون منبع آموزشی در مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد به کار رود.

 

روش پژوهش

بررسی و داوری انجام‌گرفته در پژوهش حاضر در چارچوب پژوهش کیفی بوده و بر روش اسنادی استوار است. در این روش برای دستیابی به پاسخ پرسش‌های پژوهش، از آغاز تا انجام بر مطالعۀ کتب، اسناد و نرم‌افزارهای دربرگیرندة متون علمی متمرکز شده‌ایم و در آن با استفاده از ابزارهایی مانند تصاویر، جداول و نمودارها و بهره‌گیری از استدلال منطقی برای رسیدن به مقصود کوشیده‌ایم. روش اسنادی هم‌زمان با دیگر روش‌های کیفی از دهۀ 1960 رواج یافته و متمرکز بر کندوکاوی اسنادی است که اطلاعات مربوط به پدیدۀ مورد پژوهش را دربر می‌گیرد. این روش مستلزم جستجوی توصیفی و تفسیری است و به‌کارگیری آن کاوش در مقاصد غیر عینی و پی بردن به انگیزه‌های پنهان یک نوشته را نمی‌طلبد؛ پژوهشگر در روش اسنادی، بر پایۀ عینی‌گرایی، از تأمل در مقاصد و انگیزه‌های نهفته در اسناد و نوشته پرهیز و آن را همچون زبان نوشته‌شدۀ نویسنده قلمداد می‌کند و مورد استناد قرار می‌دهد (کاویانی، 1388، به نقل از: همدانی، 1393 الف: 92؛ صادقی صفایی و عرفان‌منش، 1394: 65 -66).

بررسی ساختاری و صوری

الف) کاستی‌های ساختاری و صوری: از میان کاستی‌های ساختاری موجود، برجسته‌ترین آن این است که شمول مطالب نسخۀ ترجمه‌شدۀ ویرایش پنجم کتاب در هم‌سنجی با نسخۀ جدیدتر نوشتۀ اصلی آن (2013) ناقص بوده و چهار بخش نوشته‌شده در فهرست آن، در هم‌سنجی با نوشتۀ اصلی (ر.ک.: جدول 1) و ترجمۀ فارسی برخی کتب، که طی چند سال اخیر در بازار کتاب ایران در دسترس قرار گرفته‌اند،[5] فراگیری بسیار کمتری دارد. در واقع، هنگامی ‌که نوشتۀ یک کتاب به‌ طور کامل به مباحث مرتبط با محور بحث خود نپرداخته باشد می‌توان گفت کتاب فراگیری نیست (منصوریان، 1392: 7). مطالب کتاب گلدنبرگ و گلدنبرگ (1392) الزامات کنونی آموزش خانواده‌درمانی را دربر نمی‌گیرد و با نگریستن به مندرجات جدول 1 آشکار می‌گردد که تغییرات اعمال‌شده در نسخۀ جدیدتر بسیار چشمگیر است، به‌روز شدگی منابع، فراهم آوردن مصادیقی از کار بالینی در هر فصل و آمیختن برخی از فصول در یکدیگر از جمله دگرگونی‌های ایجادشده در ویرایش هشتم کتاب خانواده‌درمانی است (Goldenberg & Goldenberg, 2013: XXIII-XXIV). ویرایش پنجم کتاب که ترجمۀ آن در دسترس خوانندگان ایرانی قرار گرفته بی‌بهره از مطالب ضروری و حائز اهمیت موجود در گسترۀ فصول ویرایش هشتم است و در واقع فصولی با عناوین ذیل در ویرایش پنجم به چشم نمی‌خورد: نقش جنسیت، فرهنگو قومیت در عملکرد خانواده[6] (فصل 3)؛ نظام‌های به هم پیوسته: فرد، خانواده و اجتماع[7] (فصل 4)؛ مسائل حرفه‌ای و کاربست‌های اخلاقی[8] (فصل 6)؛ الگوهای روان - آموزشگری: آموزش مهارت‌ها به جمعیت‌های خاص[9] (فصل 15)؛ پژوهش دربارۀ سنجش خانواده و پیامدهای درمانی[10] (فصل 16)؛ و نگاهی تطبیقی به نظریه‌ها و درمانگران خانواده[11] (فصل 17)، به‌ علاوۀ دو فصل ادغام‌یافتۀ دیگر با عناوین الگوهای ساخت اجتماعی I: درمانگری راه‌حل‌مدار و درمانگری همکارانه[12] (فصل 13) و الگوهای ساخت اجتماعی II: روایت درمانگری[13] (فصل 14)؛ که در ویرایش هفتم (xii: 2008) نیز جای گرفته بودند.

 

جدول 1   مقایسۀ فهرست مطالب ویرایش پنجم و هشتم کتاب خانواده‌درمانی: یک مرور کلی، اثر گلدنبرگ و گلدنبرگ

فهرست مطالب ویرایش پنجم (2000) ترجمۀ برواتی و نقشبندی

فهرست مطالب ویرایش هشتم (2013)، نوشتۀ اصلی

بخش نخست

چشم‌اندازهای خانواده‌درمانی

بخش نخست

بنیادهای روان‌شناسی خانواده

فصل 1

اتخاذ چهارچوب ارتباط خانوادگی

فصل 1

اتخاذ چهارچوبی برای رابطۀ خانوادگی

فصل 2

تحول خانواده: تداوم و تغییر

فصل 2

تحول خانواده: تداوم و تغییر

فصل 3

خانواده به ‌مثابه نظامی روانی - اجتماعی

فصل 3

نقش جنسیت، فرهنگ و قومیت

در عملکرد خانواده

بخش دوم

خاستگاه و رشد خانواده‌درمانی

فصل 4

نظام‌های به‌هم‌پیوسته: فرد، خانواده و اجتماع

فصل 4

خاستگاه‌های خانواده‌درمانی: چشم‌اندازی تاریخی

بخش دوم

تحول و کاربست خانواده‌درمانی

فصل 5

رشد خانواده‌درمانی: 1950 تا حاضر

فصل 5

خاستگاه‌های خانواده‌درمانی و
رشد آن

بخش سوم

نظریه‌ها و شیوه‌های معاصر کار

فصل 6

مسائل حرفه‌ای و کاربست‌های اخلاقی

فصل 6

نظریه و روال کار در رویکردهای روان‌پویشی

بخش سوم

نحله‌های تثبیت‌شدۀ خانواده‌درمانی

فصل 7

نظریه و روال کار در رویکردهای تجربه‌نگر/ انسان‌گرا

فصل 7

الگوهای روان‌پویشی

فصل 8

نظریه و روال کار در رویکرد بوون

فصل 8

الگوهای بین نسلی

فصل 9

نظریه و روال کار در رویکرد ساخت‌نگر

فصل 9

الگوهای تجربه‌ای

فصل 10

نظریه و روال کار در رویکردهای پیام‌رسانی/ راهبردنگر

فصل 10

مدل ساختاری

ادامه جدول 1

فهرست مطالب ویرایش پنجم (2000) ترجمۀ برواتی و نقشبندی

فهرست مطالب ویرایش هشتم (2013)، نوشتۀ اصلی

 

فصل 11

نظریه و روال کار در رویکردهای سیستمی میلان

 

فصل 11

الگوهای راهبردی

فصل 12

نظریه و روال کار در رویکردهای رفتاری/شناختی

فصل 12

الگوهای رفتاری و رفتاری -‌ شناختی

بخش چهارم

چشم‌اندازها و شیوه‌های ابتکاری

بخش چهارم

جهت‌گیری‌های جدید در خانواده‌درمانی

فصل 13

الگوها و فنون آغازین در خانواده‌درمانی

فصل 13

الگوهای ساخت اجتماعی I: درمانگری راه‌حل‌مدار و درمانگری همکارانه

فصل 14

رهنمودهای جدید در خانواده‌درمانی

فصل 14

الگوهای ساخت اجتماعی II: روایت درمانگری

بخش‌های پنجم و ششم

در ویرایش پنجم کتاب اصلی و نسخۀ فارسی آن موجود نیست.

فصل 15

الگوهای روان - آموزشگری: آموزش مهارت‌ها به جمعیت‌های خاص

بخش پنجم

پژوهش بالینی: هم‌کوشی دانش و عمل

فصل 16

پژوهش دربارۀ سنجش خانواده و پیامدهای درمانی

بخش ششم

نظریه‌های خانواده و درمانگران خانواده: یک سنجش تطبیقی

فصل 17

نگاهی تطبیقی به نظریه‌ها و درمانگران خانواده

 

برابر با معیارهایی که کتاب‌های دارای فیزیک و ظاهر پسندیده را متمایز می‌سازد (منصوریان، 1392: 16)، کتاب گلدنبرگ و گلدنبرگ دارای کاستی‌هایی است که آن را از دستۀ این کتب خارج می‌کند. با این که داوری زیبایی‌شناختی دربارۀ طرح جلد آن‌ که با طرح جلد نسخۀ اصلی یکسان نیست دشوار است، با باریک‌بینی در نوشته‌های جلد کتاب درمی‌یابیم که: 1) قلم به کار رفته برای عنوان کتاب، نویسندگان و مترجمین یکسان بوده و به ‌ویژه شناختن مؤلفان و مترجمین را در نگاه نخست دشوار ساخته است؛ و 2) ناسازگار با کوشش برای ارائۀ تصویر جلدی ساده، تصویر نقاشی قرار گرفته در وسط - پایین که بسیار تند و سنگین جلوه می‌کند با عناصر دیگری در دیگر بخش‌های برگ جبران نشده و چنین به نظر می‌رسد که ناخواسته یک فضای خالی چشمگیر در حاشیۀ طرح، به خصوص در پیرامون برگ به جای مانده است. افزون بر این‌ها، به منظور آسان کردن بازیابی نام‌ها و مطالب موجود در کتاب، نمایه اشخاص و نمایۀ موضوعی تدوین ‌نشده است. همچنین، حجم کتاب با نیاز بیشتر خوانندگان هماهنگ نیست (ر.ک.: صابری ‌نجف‌آبادی، 1391: 162). در ضمن در پایان هر فصل از نسخۀ فارسی کتاب، علی‌رغم آن که بخشی با نام چکیدۀ فصل وجود دارد ولی آنچنان‌ که در نسخۀ اصلی آن به چشم می‌آید بخش پایانی هر فصل که به آشناسازی برخی منابع پیشنهادی برای مطالعة بیشتر اختصاص دارد در نسخۀ فارسی کتاب گنجانده نشده است. شماری از اشتباهات به ‌اندازه‌ای چشمگیر و برجسته است که ‌اصلاح نکردن آن‌ها در طول سالیان و دوازده بار تجدید چاپ چیزی جز سهل‌انگاری را به ذهن متبادر نمی‌کند. برای نمونه، در فهرست مطالب کتاب ترجمه‌شده، در صفحۀ 9، به‌ جای نگارش بخش چهارم ناخواسته بخش سوم تکرار شده است (ر.ک.: جدول 2).

 

جدول 2  نمونه‌ای از اشکالات چاپی اصلاح‌نشدۀ برجستۀ موجود در نوشته پس از دوازده بار تجدید چاپ

فهرست مطالب چاپ ششم

فهرست مطالب چاپ سیزدهم

صفحۀ هفتم

   

صفحۀ نهم

   

 

برای چاپ یک کتاب، معمولاً مؤلف یا مترجم اثر خود را به ‌جای واگذاری مستقیم به چاپخانه به ناشر می‌سپارد و ناشر همۀ مراحل آماده‌سازی و ویرایش مربوط به چاپ و نشر کتاب را اعم از فراهم آوردن نوشتاری پاک و پیراسته بر‌عهده می‌گیرد (یاحقی و ناصح، 1380: 103). بی‌گمان عملکرد ناشران متفاوت است و در خصوص کیفیت ترجمه و ویرایش کتاب خانواده‌درمانی شواهد موجود، حاکی از لغزش‌های زیاد در ویرایش آن است. مطالب کتاب گلدنبرگ و گلدنبرگ (1392) نیازمند ویرایش ادبی است (شورای بررسی متون و کتب علوم انسانی، ص نخست)؛ ولی با وجود گذر سالیان، هیچ‌گونه اقدامی در راستای زدودن و پیراستن اشتباهات تایپی  و نگارشی آن صورت نگرفته است. علاوه بر وفادار نبودن به نوشته، برخلاف ادعای مطرح‌شده در پیشگفتار مترجمین (گلدنبرگ و گلدنبرگ، 1392: 1، بند چهارم، سطر یکم)، سبک نگارشی و ادبی نوشتۀ کتاب نیز پسندیده نبوده و دارای اشتباهات املایی و نگارشی است (ر.ک.: جدول 3 و 4).

 

جدول 3 پاره‌ای از اشکالات تایپی، نگارشی و رسم‌الخطی

نوع خطا

محل قرارگیری

آنچه در نوشته می‌بینیم

صورت درست

املایی و رسم‌الخطی

ص 12، بند دوم، سطر آخر؛ ص 36، بند دوم، سطر هشتم و ص 312، بند دوم، سطر سوم

دایم

دایمی

دائم (صادقی و زندی‌مقدم، 1394: 293)

دائمی

ص 41، بند سوم، سطر نخست

همزمانی

هم‌زمانی (صادقی و زندی‌مقدم، 1393: 641)

ص 360، بند دوم، سطر هفتم

ارایه

ارائه

ص 381، بند نخست، سطر سیزدهم

کوچک و جزیی

کوچک و جزئی

ص 360، بند اول، سطر 14

بعد از ظهر

بعدازظهر (اصلاح عدم پیوسته‌نویسی)

ص 81، بند نخست، سطر آخر و بند سوم، سطر سوم

جامع‌تری، راه‌حل‌هایی

جامع‌تری، راه‌حل‌هایی

ص 118، بند دوم، سطر ششم و بند سوم، سطر سوم

ممنوعیت‌های

رواندرمانیهای

ممنوعیت‌های

روان‌درمانی‌های

ص 63، بند دوم، سطر دوم

حکمفرماست

حکم‌فرماست

ص 360، بندهای یکم، دوم و سوم، پراکنده در سطور

تعاملهای، آزمونهای، پاسخهای، تبادلهای، گامهای

تعامل‌های، آزمون‌های، پاسخ‌های، تبادل‌های، گام‌های (رعایت نکردن چنین مواردی در سراسر کتاب بی‌شمار است)

تایپی

ص 19، بند نخست، سطر پنجم

مجمو عه‌ای

مجموعه‌ای (فاصله تصحیح گردید)

ص 5، بند دوم، سطر نخست

سخاو تمندانه

سخاوتمندانه (فاصله تصحیح گردید)

ص 378، بند نخست، سطر نخست

عینتی

عینیتی

ص 370، بند یکم، سطر هشتم

میان سل‌ها

میان نسل‌ها

ص 237، بند یکم، سطر هفتم

بی‌اشتها یی

بی‌اشتهایی (اصلاح نگارش پسوند)


جدول 4   پاره‌ای از مصادیق ساختار و صورت نامناسب کتاب

نوع خطا

محل قرارگیری

آنچه در نوشته می‌بینیم

صورت درست

برابری ترجمه

ص 33، بند دوم، 4 سطر نخست

رویکرد مبتنی بر چرخۀ زندگی، زمینۀ ارزشمندی برای درک بدکاری فرد و خانواده فراهم می‌آورد، مخصوصاً برای طرفداران نظریۀ ساخت‌گرا که ادعا دارند در خانواده‌های برخوردار از ساخت بدکار، مشکلات زمانی به وجود می‌آیند که آن خانواده به یک نقطۀ انتقالی رسیده است، لیکن فاقد انعطاف کافی برای انطباق با این شرایط در حال تغییر است.

دیدگاه چرخه زندگی خانواده، زمینه ارزشمندی را برای درک بدکارکردی افراد و خانواده‌ها ارائه می‌دهد، مخصوصاً برای پیروان موضع ساختار نگر (فصل نهم) که ادعا دارند هنگامی مشکلات در درون خانواده‌های بدکارکرد به وجود می‌آید که خانواده با یک مرحله گذار رودررو می‌شود ولی فاقد انعطاف برای سازگاری با شرایط رو به تغییر است[14] (مطابق با نوشته اصلی)

ص 276، بند سوم، سطر نخست

هیپنوتیزم

خواب مصنوعی، خواب‌انگیزی یا با آسان گرفتن خواب‌واره

ص 179، بند دوم، سطر نخست

بی‌منطق (absurd)

عبث یا درست‌تر آن بیهوده

نگارش

نپیراسته

ص 35، بند نخست، سطر آخر

خانواده درمانگرها نه‌تنها به فشارهای کنونی چرخۀ زندگی، بلکه باید به پیوند آن‌ها با مضامین خانوادگی‌یی توجه کنند که نسل به نسل منتقل شده است

اینکه تا چه اندازه برای خانواده درمانگران ضروری است که نه‌تنها به فشارهای چرخۀ زندگی کنونی، بلکه همچنین به ارتباط آن با مضامین خانوادگی به‌جامانده از نسل‌های گذشته توجه کنند[15] (همانند با نوشته اصلی)

 

 

ادامه جدول 4

نوع خطا

محل قرارگیری

آنچه در نوشته می‌بینیم

صورت درست

 

ص 27، بند نخست، سطر 14

مفهوم چرخۀ زندگی می‌تواند چهارچوب مفیدی باشد برای بررسی مراحل قابل پیش‌بینی‌یی که خانواده آن‌ها را طی می‌کند.

مفهوم چرخۀ زندگی می‌تواند یک چهارچوب مفید برای بررسی مراحل قابل پیش‌بینی پیش روی خانواده باشد.

ص 28، بند آخر، سطور 4 و 5

رشد و تحول خانواده

تحول خانواده (مطابق با نوشته اصلی)

 

کتاب از نظر محتوایی و ساختاری نیز اشکال دارد؛ برای مثال نخست این که فصل‌بندی مطالب منطقی و دقیق نیست، چرا که فاصلۀ میان بخش‌های دوم و چهارم کتاب و جدایی فصول چهارم و سیزدهم و پنجم و چهاردهم (ر.ک.: جدول 1) که ادغام آن‌ها موجب اشراف بهتر خواننده بر سیر تحول خانواده‌درمانی می‌شد ایرادی است که در ویرایش‌های بعدی متن اصلی (در چارچوب ارائۀ فصلی با عنوان خاستگاه‌های خانواده‌درمانی و رشد آن) رفع شده است. در واقع، اصلاح این شیوۀ فصل‌بندی در آخرین ویرایش‌های کتاب اصلی از سوی نویسندگان آن گواهی بر وارد بودن این اشکالات است. دوم این که، مطالب هر فصل استمرار منطقی فصول پیشین نیست، چرا که فصل سیزدهم کتاب با نام «الگوها و فنون آغازین در خانواده‌درمانی» در جای درستی قرار نگرفته و آنچنان ‌که در ویرایش‌های بعدی کتاب دیده می‌شود این ایراد با حذف فصل فوق از بین رفته است و سوم این که، از معادل فارسی واژگان بیگانه به طور هماهنگ استفاده نشده و  ترجمۀ واژگان و عبارات در بخش‌های مختلف نوشته ناهماهنگ است، مواردی از این قبیل: واژگان پارادایم (ص 4، بند سوم، خط نخست) و دستور کار (ص 15، بند سوم، خط دوم) هر دو برگردان یک واژه (paradigm)؛ واژگان سیستم (ص 4، بند نخست، سطر دوم) و نظام (ص 10، بند نخست، سطر دوم) هر دو برگردانی از واژه‌ای یگانه (system) است؛ همچنین واژگان مسئله (ص 9، بند نخست، سطر پنجم) و مشکل (ص 281، بند دوم، سطر چهارم) هر دو برای ترجمۀ واژۀ problem به ‌کار رفته است. به علاوه، واژۀ واپس‌روی در صفحۀ 223 یک‌بار به ‌صورت واپس‌روی و بار دیگر به ‌صورت واپس‌روی آمده است و در صفحۀ 353 در دو سطر آخر دو واژۀ تفسیرهای و تفاسیر، هر دو به‌ جای واژۀ تفسیرهای نگاشته شده است.

ب) محاسن ساختاری و صوری: از وجوه تمایز مثبت کتاب می‌توان به این موارد اشاره کرد: محتوی مباحث محوری و بایسته در آموزش کلیات خانواده‌درمانی، دارای محاسن شکلی و ساختاری مانند صفحه‌آرایی شایسته، چیدمان درست جداول و کیفیت خوب اَشکال، فاصلۀ مناسب خطوط، متمایز ساختن نقل‌قول‌ها، نگارش ساده و روان و داشتن واژه‌نامۀ توصیفی (در بخش پیوست‌ها) و افزون بر آن، از دیدگاه شورای بررسی متون و کتب علوم انسانی، کتاب از لحاظ ساختاری و صفحه‌آرایی و شیوۀ نگارش مطالب شایسته است (شورای بررسی متون و کتب علوم انسانی، ص نخست). همچنین رسا و روان بودن نوشته؛ وجود تعداد کم غلط‌های املایی و اشتباهات ناپسند تایپی و موارد رعایت‌نشدۀ قواعد نگارشی؛ به کار بردن واژگان روان‌شناختی مرسوم با استفاده از کتاب‌های معروف روان‌شناسی[16] و فرهنگ واژگان تخصصی در دسترس[17]، استفادۀ مستمر از پانویس‌ها در مورد اصطلاحات دوپهلو و حتی آشنا و پرهیز از به کار بردن جملات بلند در بیشتر موارد، از ویژگی‌های مثبت دیگری است که این کتاب را در هم‌سنجی با بسیاری از کتاب‌های ترجمه‌ای دیگر سزاوار مطالعه می‌سازد. در مورد اخیر، به کار بردن جملات بلند موجب می‌شود خواننده هنگام مطالعه، سرآغاز جمله را به یاد بسپارد تا برای درک همۀ درون‌مایۀ جمله بتواند آن را به ادامۀ نوشتار ربط دهد و چنین تلاشی حافظۀ فعال را درگیر می‌کند و علی‌رغم مختل کردن روند مطالعۀ آسان، ذهن خواننده را خسته می‌سازد (همدانی، 1393 ب: 132).

 

نقد محتوایی

الف) کاستی‌های محتوایی: مطالب کتاب به ‌راستی قدیمی و عاری از مطالب جدید و روزآمد است (شورای بررسی متون و کتب علوم انسانی، ص نخست). منظور از روزآمدی همراهی نوشتة یک کتاب با پیشرفت‌های نوین یک رشته است و باید مطالب کتب دانشگاهی بیانگر بازتابی از تحولات روز باشند (منصوریان، 1392: 1-8). کتاب گلدنبرگ و گلدنبرگ (1392) از منابع جدید و روزآمد برخوردار نیست؛ بازتابی از تحولات خانواده‌درمانی در آن دیده نمی‌شود، چراکه در آن، به‌ کفایت به منابع چاپی و الکترونیکی جدید در زمینۀ خانواده‌درمانی استناد نشده است. همچنین فاقد استناد به آخرین یافته‌های گزارش‌شده در مجلات و همایش‌های مربوط به گسترة خانواده‌درمانی است؛ نگاهی کوتاه به ویرایش‌های مؤخر نوشته اصلی روشنگر این کاستی‌هاست. همچنین با نگاه به محتوای کتاب خانواده‌درمانی آشکار می‌شود که فقدان گزارش کارهای بالینی و تابلوهای بالینی مرتبط با هر مدل شکاف بزرگی را به ‌جای گذارده است. وانگهی با نگاهی عمیق‌تر متوجه می‌شویم محتوای هر بخش کاستی‌ها و ایرادات قابل‌ توجهی دارد. چنان‌ که پیداست محتوای بخش اول بر ماهیت خانواده از دیدگاه روان‌شناختی متمرکز است. منظور از ماهیت خانواده اعم از یکپارچگی و یکپارچگی آن همسان با واحدی پویا با برخورداری از تعامل همواره و کارآمد اجزاء آن، درک روان‌شناختی گسترده از خانواده در راستای شناسایی راهکارهای تأثیرگذاری مثبت بر آن، چگونگی تحول خانواده و آشنایی با ماهیت تعامل‌ها و تأثیرات متقابل اجزاء درونی بر یکدیگر و نیز کیفیت و نقش تعاملات و تأثیرات بیرونی است. در ارزیابی محتوای این بخش، با وجود اطلاعات لازم و سودمند دربارۀ ماهیت روان‌شناختی خانواده، شکاف چشمگیری در آن موجود است که ناکافی و ناکارآمد بودن آن را آشکار می‌سازد. در سال‌های اخیر مطرح‌ شدن چشم‌اندازهای چند‌فرهنگی و طرف‌داری از حقوق زنان[18] به ‌عنوان نیروی چهارم در مشاوره و درمان بیش‌ازپیش برجسته شده است. مخصوصاً مجهز شدن به نگاه سبب‌شناختی گسترده‌تر و تمرکز بیشتر بر تأثیرات اجتماعی - فرهنگی ارزش فراوانی یافته است. نظریۀ گرایندِ به دفاع از حقوق زنان در رویارویی با سویه‌های حزن‌انگیز واقعیت، در عوض تأکید بر فرایندهای ذهنی، بر مطرح نمودن مستقیم آن‌ها تأکید می‌ورزد و در مداخلات استوار بر نیروی چهارم، رودررو کردن درمان‌جویان با تفاوت‌های فردی و با تفاوتشان با جامعه اهمیت بیشتری یافته است (Ivey et al., 2007: 321-358). بی‌گمان آشکار است که اطلاع خوانندگان ایرانی از این گفتمان، با توجه به تفاوت‌های فرهنگی مربوط به اقوام گوناگون ایرانی از سویی و تفاوت‌های بسیار فرهنگ ایرانی - اسلامی با فرهنگ غربی از سویی دیگر، در القای حساسیت لازم به آن‌ها در این زمینه‌ها کمک می‌کند، بنابراین دسترسی به کتبی که این مباحث را به ‌اندازۀ کافی دربر گرفته و بالأخص هماهنگ با شرایط فرهنگی ما باشد در سلامت روانی و خانوادگی اقشار ایرانی بی‌تأثیر نخواهد بود. انبوهی از پژوهش‌ها روشنگر اهمیت روزافزون آگاهی به تفاوت‌های قومی و فرهنگی بوده‌اند (Kim et al., 2014: 357-360). پیش ‌از این بیرجندی (1390) در تألیفی با عنوان مشاوره و روان‌درمانی خانواده با رویکرد فرهنگ ایرانی در راستای تدوین کتابی هماهنگ با نیازهای بومی گام برداشته است، با ‌وجود این نظر به مندرجات جدول 4 هنوز هم تا تدوین کتب شایستۀ فرهنگ ایرانی - اسلامی راه زیادی باقی است. کتبی مانند خانواده در نگرش اسلام و روان‌شناسی (1395) که با همکاری سازمان «سمت» و سبک زندگی اسلامی و ابزار سنجش آن (1392) به کوشش پژوهشگاه حوزه و دانشگاه انتشار یافته است، می‌توانند همچون الگوی ارزنده در تدوین کتب آموزشی حوزۀ علوم روان‌شناختی و خانواده‌درمانی مورد توجه قرار گیرند.

متأسفانه، ویرایش پنجم کتاب خانواده‌درمانی از جمله کتاب‌هایی است که ارزش ویژۀ چشم‌اندازهای چند‌فرهنگی را به ‌اندازۀ بایسته برجسته نساخته و در هم‌سنجی با آخرین ویرایش‌های موجود و دیگر آثار، در حد ضرورت به این مباحث پراهمیت نپرداخته است. گوناگونی فرهنگی، منظرۀ کثرت‌گرایانِ[19] در خانواده‌های امروزی، خصیصه‌های ساختاری پایۀ جنسیت، نژاد و قومیت، نقش‌ها و مسلک جنسیتی[20]، و شدت نفوذ جنسیت و فرهنگ بر درمانگر در زمرۀ مباحثی قرار دارند که کتاب یادشده یا فاقد آن‌هاست و یا در حد بسیار ناچیزی (بخشی از فصل پایانی) به آن‌ها پرداخته است.

محتوای بخش دوم کتاب دو ایراد بسیار عمده دارد؛ نخست در هم‌سنجی با ویرایش‌های جدید در نسخۀ اصلی فاقد فصل مسائل حرفه‌ای و شیوه‌ها یا کاربست‌های اخلاقی است و جبران آن در جای دیگری از کتاب به چشم نمی‌خورد[21]. دوم، فصل پنجم با عنوان «رشد خانواده‌درمانی: 1950 تا حال حاضر» تناسبی با دگرگونی راستین الگوهای خانواده‌درمانی تا زمان حاضر ندارد و به گسترش الگوهای ایجادشده در قرن بیستم ختم می‌گردد. در ویرایش‌های اخیر بخشی با نام «هم‌کوشی دانش و شیوۀ کار» نیز اضافه‌ شده که در آن جدا از پرداختن به پژوهش دربارۀ روش‌های سنجش خانواده و پیامدهای درمانی، از طریق نگاهی تطبیقی به دیدگاه درمانگران خانواده، امکان بازنگری همۀ الگوهای موجود و ارزیابی از طریق تطبیق فراهم ‌شده است. این مهم اشخاص را در دستیابی به ماهیت مدل‌ها یاری می‌دهد و گزینش روی‌آورد دلخواه را نیز تسهیل می‌گرداند. این در حالی است که بخش چهارم نسخۀ فارسی (ویرایش پنجم، 2000) در راستای جبران عدم شمول کافی بخش‌های پیشین سامان‌یافته و از مصادیق نبود یکپارچگی کافی کتاب شمرده می‌شود. در واقع یکی از برجسته‌ترین نمودهای اشکال‌زدایی نسخه‌های اصلی مؤخر این است که افزون بر گسترش الگوهای درمانی نوین، یکپارچگی و شمول آن‌ها را بیشتر کرده است. چرا که بخش چهارم از پنجمین ویرایش کتاب را در مطالب بخش‌های دو، سه و چهار آمیخته و نمونه‌های بالینی ویژه‌ای را به هر الگوی درمانی افزوده است. سایر اشکالات محتوایی، با اندکی تفاوت در جزئیات، در محدودۀ موارد پیشین قرار می‌گیرد و برای پرهیز از اطالۀ نوشتار از ذکر آن‌ها خودداری می‌گردد.

ب) محاسن محتوایی:طی حدود ده سال گذشته آثار گوناگونی در گسترۀ خانواده‌درمانی و درمان رابطۀ همسران در ایران انتشاریافته است. این آثار که غالباً ترجمۀ کتب انگلیسی است، به عنوان کتاب‌های درسی دانشگاهی در دانشگاه‌های کشور و در مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد تدریس می‌شوند. با نگاهی به کتاب خانواده‌درمانی درمی‌یابیم که در هم‌سنجی با بیشتر کتب مورد اشاره از شایستگی‌ها و محاسن قابل ذکری برخوردار است. برخلاف سایر کتب موجود در بازار که چه‌بسا نام فارسی آن‌ها به نفع جامع نمایی تحریف‌شده، محتوای این کتاب به‌ راستی دربرگیرندۀ مباحث و محورهای ضروری در گسترۀ خانواده‌درمانی است، چه بیشتر آن‌ها کتب تخصصی دربردارندة یک مدل ویژه است که شاید با منظور نشان دادن شمول و گستردگی کافی در دیدگاه خوانندگان عنوان آن‌ها تحریف ‌شده است. برای نمونه چاپ دوازدهم کتاب ترجمه‌ای روان‌درمانی خانواده (1390، تهران: امیرکبیر)، که عنوان اصلی آن درمانگری متمرکز بر حل مشکل: راهبردهای نوین برای درمان مؤثر خانواده[22] و اثر جَی هیلی (Jay, Haley,
1976) است که از سوی نشر جوسی - باس سانفرانسیسکو[23] انتشار یافته، در واقع فقط یکی از چندین مدل موجود در گسترۀ خانواده‌درمانی را دربر گرفته است و افزون بر آن، با وجود کوشش مترجم آن، استاد معظم آقای دکتر باقر ثنایی، در افزودن پاره‌ای مقدمات (1390: 11-31) فاقد مطالب بایسته و بسنده دربرگیرندۀ خانواده‌درمانی است. اگرچه هستند آثاری که بدون تحریف عنوان اصلی بر جنبه‌هایی ویژه و گسترده از خانواده‌درمانی متمرکز بوده‌اند و با وجود کارآمدی و کفایت بالا در نوع خود، از قابلیت آموزشی به ‌عنوان کتاب درسی دانشگاهی مختص درس خانواده‌درمانی، به نحو اعم، برخوردار نیستند و کتاب عوامل مشترک در خانواده‌درمانی و رابطۀ زوج: نگاهی بر بنیادهای شیوۀ مؤثر که با اندکی تحریف در عنوان اصلی به دست اسمعیلی (1392، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی) ترجمه ‌شده، از این ‌دست است.

چنان ‌که از عنوان اصلی کتاب خانواده‌درمانی برمی‌آید، مختصر بودن مطالب این کتاب در عین فراگیری آن (در صورتی ‌که چاپ‌های آتی با آخرین ویرایش نسخۀ اصلی آن تطابق یابد) از یک نظر ویژگی مثبتی تلقی می‌شود و چنین کتابی می‌تواند خواننده را با تمامی مباحث و محورهای ضروری در آموختن خانواده‌درمانی، به ‌واسطۀ حجمی متوسط از مطالب آشنا سازد؛ هرچند که میزان آن هنوز برای دو و حتی سه واحد درسی در مقطع کارشناسی بیش از میزان معیار (صابری ‌نجف‌آبادی، 1391: 162) است. با وجود این در مقایسه با کتب بسیار پرحجم‌تر خانواده‌درمانی اثر نیکولز و شوارتز[24] (1395، تهران: دانژه) بالغ ‌بر 840 صفحه و خانواده‌درمانی: تاریخچه، نظریه و کاربرد اثر گلادینگ[25] (1394، تهران: تزکیه) بالغ ‌بر 700 صفحه حجم مقبول‌تری دارد.

 

بحث

با توجه به کاستی‌ها و شماری از محاسن ذکرشدة کتاب خانواده‌درمانی، قابلیت و دامنۀ کاربرد نسخۀ فارسی پنجمین ویرایش آن برای آموزش در دانشگاه‌ها ضعیف ارزیابی می‌گردد و نظر به برخی شایستگی‌های کتاب (شمول کمابیش گستردۀ آن در هم‌سنجی با کتاب‌های متمرکز بر مدل یا مبحثی واحد، حجم نه‌چندان زیاد و سایر محاسن شکلی و ساختاری) می‌توان گفت سودمندی آموزش آن به ‌عنوان یک کتاب درسی ویژۀ دورۀ کارشناسی در حد متوسط و برای آموزش در مقاطع آموزشی بالاتر اندک است. چه با وجود برخی محاسن آن در هم‌سنجی با سایر کتب، کتاب‌هایی مانند خانواده‌درمانی نوشتۀ آلن کار (Alen Carr, 2000) که غلامرضا تبریزی ترجمه کرده، علی‌رغم برخی ایرادات از قابلیت‌های همسنگ و فراتری برخوردار است. گفتنی است کتاب نامبرده افزون بر شمول کافی، از حجمی بسیار فراخور (در حد 250 صفحه) برای آموزش در این مقطع برخوردار است. با در نظر گرفتن ضعف‌های عمدۀ نسخۀ فارسی کتاب خانواده‌درمانی گلدنبرگ و گلدنبرگ (Goldenberg & Goldenberg, 2000) اعم از به‌روز نبودن مطالب، کاستی در نگارش، عدم ویراستاری و وفاداری کافی به متن اصلی (به دلیل کوشش در ساده‌سازی مطالب) نمی‌توان آن را به عنوان منبعی پیراسته برای آموزش در دورۀ کارشناسی ارشد تلقی کرد.

در جمع‌بندی نوشتار و نظر به استنباط صورت پذیرفته از گزارش محاسن و کاستی‌های مطرح‌شده و با در نظر گرفتن خواسته‌های فرهنگی - اجتماعی و آموزشی، ویژگی‌های کتاب برای آموزش واحدهای درسی مشاوره و درمان خانواده در ایران، مطابق با جدول 5 مطرح می‌گردد. به ‌راستی لازم است ملاحظاتی مانند هماهنگی نوشته با نیازها و شرایط تحصیلی دانشجویان مقاطع مختلف و اندازۀ تخصصی بودن آن پایش شود. در واقع، بهتر است محتوای کتب موجود در زمینۀ خانواده‌درمانی برای مقطع کارشناسی جامع باشد؛ یعنی با وجود پرداختن فشرده به ‌تمامی مبانی و رویکردها فاقد شرح جنبۀ عملی کاربست‌های مشاوره و درمان خانواده باشد. پیشنهاد می‌شود در تدوین کتاب برای دانشجویان مقطع کارشناسی، بیشتر بر دانش‌بنیادی و دیدگاه‌ها توجه شود و در تدوین کتبی که با هدف آموزش به دانشجویان مقاطع بالاتر انجام می‌گیرد بر آموزش پربارتر دانش و کاربرد و تخصصی بودن آن تمرکز شود. چه، از سویی انتظار نمی‌رود دانشجویان مقطع کارشناسی، افزون بر یادگیری مبانی و اصول، آمادگی آموختن کاربست‌های رویکردهای مشاوره و درمان خانواده را داشته باشند و به‌کارگیری کاربست‌ها مستلزم آن است که دانشجو در مقاطع تحصیلات تکمیلی بر پایۀ درگیری کافی در پایان‌نامه و بهره‌گیری از فرصت‌های کارورزی و شرکت در کارگاه‌های آموزشی بر دانش نظری و کاربست‌های یک یا چند رویکرد محدود چیره شده باشد.

 

جدول 5   فهرست برخی از ویژگی‌های ضروری در تدوین کتاب مناسب دربارۀ خانواده‌درمانی

 

توضیح ویژگی

تبیین

ساختاری

فراگیری: کتاب دربرگیرندۀ تاریخچۀ کامل، مفاهیم، گسترۀ کامل دیدگاه‌ها و شیوه‌های به کار بستن خانواده‌درمانی و پژوهش‌های تجربی دربارۀ پیامدهای درمان با الگوهای گوناگون باشد.

تاریخچۀ درمانگری و مشاورۀ خانواده در ایران را در برگرفته و گزارش پژوهش‌های داخلی را نیز پوشش دهد.

گسترۀ دانش نظری و به کار بستۀ قابل کسب از کتاب کامل گردد و بر پایۀ متون قدیمی و غیر قابل استناد نیز نباشد. افزون بر آن فعالیت‌های بالینی و پژوهش‌های داخلی را نیز از قلم نینداخته و با ماهیت فرهنگی رخدادها و نیازهای اجتماعی خوانندگان ناهمخوان نباشد.

 

 

ادامه جدول 5

 

توضیح ویژگی

تبیین

 

شمول بسنده: در پرداختن به شرح دیدگاه‌ها، شیوه‌های کار بستن و ضروریات وابسته به اخلاق حرفه‌ای و ملاحظات وابسته به گوناگونی فرهنگی و جنسیتی دچار کلی‌گویی و کوتاهی نشده باشد.

پیشگیری از آموزش سرسری و غیر کاربردی در موارد حساس.

نگارش مناسب: عاری از اشتباهات تایپی بوده، از اصطلاحات و واژگان مرسوم و درست فارسی در گسترۀ علوم روان‌شناختی استفاده کرده و دارای باریک‌بینی در ترجمۀ منابع خارجی مورد استفاده و رسا و روان باشد.

پیشگیری از تباهی نیروی ذهنی برای یادگیری نوشته و نیز کژفهمی خوانندگان و نشر دانش تحریف‌شده.

حجم مناسب: در 200 تا 350 صفحه تدوین گردد.

پیشگیری از حذف بخش‌هایی از آن در طول‌ ترم تحصیلی و نیز واقع‌گرایی در برآورد توان وقت دانشجویان (به ‌ویژه در مقطع کارشناسی).

محتوایی

برخوردار از دانش روز:مطالب کتاب دربرگیرندۀ دانش نوین و تازه‌ترین دست‌یافته‌های پژوهش در داخل و بیرون از کشور باشد.

به‌روز بودن محتوای نوشته و هماهنگی داشتن با تغییرات نوین در ساختار اجتماعی و خانواده.

هماهنگ با ظرفیت‌های بومی: در نظر گرفتن واقعیت‌ها، شرایط و امکانات داخلی در گسترۀ پژوهش و بالینی‌گری.

پرهیز از آموزش ناکارآمد و ناهمخوان با باورها، ارزش‌ها و امکانات موجود.

ملاحظات اجتماعی- فرهنگی: پرداختن به مداخلات مناسب برای رویارویی با آسیب‌های اجتماعی و خانوادگی مطرح در جامعۀ ایرانی؛ لحاظ کردن بخشی با نام ملاحظات حقوقی و اخلاقی برحسب قوانین و شرع داخلی و نظام‌نامۀ اخلاقی مختص متخصصان ایرانی؛ ارائۀ آمارها و یافته‌های پژوهش‌ها بر پایۀ متون داخلی؛ گنجاندن مبانی فلسفۀ اسلامی؛ بهره‌گیری از منابع پربار قرآن، حدیث و فلسفۀ ایرانی - اسلامی؛ و برازنده‌سازی مطالب با روح فرهنگی حاکم بر خانواده‌های ایرانی

توجه و اهمیت‌دهی راستین به نیروی چهارم در روان‌شناسی و پیشگیری از ناهمخوانی مطالب با رخدادهای اجتماعی و ارزش‌های سنتی و اعتقادی.

تأکید بر بعد به کار بستۀ دانش: شرح گزارش‌های موردی، ارائۀ تابلوهای بالینی و گزارش پیامد پژوهش‌های تجربی و کارآزموده‌های خارجی و داخلی

آماده‌سازی دانشجویان برای پا نهادن به دوره‌های کارآموزی.

برآوردن نیازهای جامعه و فرهنگ بومی:بررسی فراگیر و گستردۀ نیازها، مشکلات و چالش‌های خانوادۀ ایرانی و ارائۀ روش‌ها و راهبردهای هماهنگ با آن‌ها

رواج جنبۀ به کار بستۀ دانش و کوشش برای زمینه‌سازی خدمت‌رسانی به آحاد جامعه.

 

نتیجه‌گیری

در سال‌های اخیر بر شمار دانشجویان ایرانی علاقه‌مند به کتب مشاوره و خانواده‌درمانی افزوده ‌شده است. رشته‌های مشاورۀ خانواده، روان‌شناسی بالینی، روان‌شناسی بالینی متمرکز بر خانواده‌درمانی (روان‌شناسی خانواده‌درمانی)، مددکاری خانواده و دیگر رشته‌های مرتبطِ موجود در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی از کاربران این کتب هستند. شمار زیادی از این دانشجویان جزو اشخاصی خواهند بود که در آیندۀ نه‌چندان دور در ارائۀ خدمات سلامت روانی - اجتماعی به خانواده‌ها، همسران و اشخاص جامعه نقش‌های حساسی ایفا خواهند کرد؛ بنابراین دسترسی آن‌ها به کتب سودبخش و کارآمد در زمینۀ مشاوره و خانواده‌درمانی اهمیت ویژه‌ای دارد. همچنین آگاهی از گوناگونی فرهنگی اعم از ارزشی و اعتقادی و ناهمخوان بودن ساخت خانواده و قواعد و شروع حاکم بر آن در فرهنگ ایرانی - اسلامی در هم‌سنجی با فرهنگ غرب، ارزشمندی تدوین کتب فراخور را برجسته‌تر می‌سازد؛ کتبی که توأم با برخورداری از سایر محاسن، به ‌خوبی این گوناگونی را لحاظ کرده باشد. شرایط کنونی جوامع ایجاب می‌کند که مشاوران و روان‌درمانگران در برازنده‌سازی روی‌‌آوردها و راهبردهای خود، در کار با درمان‌جویان فرهنگ‌های گوناگون کوشاتر باشند (نصیری هانیس و همکاران، 1394: 34)؛ در گذشته عوامل فرهنگی از سوی روان‌شناسان تا حد زیادی نادیده گرفته‌ شده بود، اکنون با آگاهی بیشتر از مطالبات فرهنگی - اجتماعی مربوط به فرهنگ‌های گوناگون، این عوامل در درک ما از زندگی خانواده نقش محوری ایفا می‌کند.

به کار بستن کارآمد مشاوره و خانواده‌درمانی مستلزم این است که با وجود شمار بسیار تعاریف از خانواده در فرهنگ‌های گوناگون، همه ارزش‌ها، آیین‌ها[26]، الگوهای تبادلی مشترک[27] و شیوه‌های مراودۀ مورد بررسی قرار گیرد (Aponte & Wohl, 2000، به نقل از: Goldenberg & Goldenberg, 2013: 13). با وجود این، واقعیت درخور درنگ آن است که کتاب خانواده‌درمانی گلدنبرگ و گلدنبرگ (1392) و انبوهی از کتاب‌های ترجمه‌شده در گسترۀ علوم روان‌شناختی، در راستای فرهنگ ایرانی - اسلامی مطالب پسندیده‌ای فراهم نیاورده‌اند. ارائۀ نسخۀ فارسی متون هماهنگ با فرهنگ کشورهای غیر اسلامی و در پاره‌ای موارد بسنده کردن به حذف نگاره‌های بانوان بدون پوشش کافی و یا حذف نوشتارهای ناهماهنگ با عرف حاکم بر کشور شایسته و بسنده نیست، چرا که نمی‌توان با حذف نوشتارهای مربوط به همسر‌گیری و ایجاد خانواده از سوی هم‌جنس‌ها بر این باور بود که ارائۀ سایر مطالب هماهنگ با چندوچون جامعه و فرهنگ ماست. می‌توان موضوع تفاوت‌های فرهنگی و چند‌فرهنگی در نسخۀ فارسی آثار خارجی را یکی از برجسته‌ترین مصادیق ناهماهنگی با فرهنگ ایرانی - اسلامی قلمداد کرد. با نگاهی گذرا به مندرجات چنین کتبی مشخص می‌شود که تفاوت‌های نژادی و چندملیتی بودن خانواده‌های جامعۀ امریکایی در ایران موضوعیت چندانی ندارد. در واقع، علی‌رغم اهمیت این موضوع، گزارش‌ها و پژوهش‌های وابسته به ملاحظات چندفرهنگی مربوط به تفاوت میان دو نژاد سفید یا سیاه و یا آسیایی‌تبارها و اروپایی‌تبارها نمی‌تواند درک واقع‌بینانه‌ای از تفاوت‌های فرهنگی قوم‌های گوناگون ایرانی را برای دانشجویان فراهم آورد. ناهماهنگی مبانی نظری و دیدگاه‌های اجتماعی نیز شایان توجه است؛ مبحث «چشم‌اندازهای مدرن در برابر پسامدرن» چنان‌ که گلدنبرگ و گلدنبرگ (1392: 375-377) به آن پرداخته‌اند، با
آن که همچون دیدگاه پدیدار‌شناختی مشتمل بر برجسته و ارزنده‌سازی تفاوت‌های ادراکی مشاوران و درمانگران خانواده و نیز مراجعان آن‌هاست، سنخیت مبانی نظری آن از جمله «انکار وجود جهان عینی قابل ‌فهم» و بها ندادن به قوانین ساختگی اجتماع، در هم‌سنجی با قوانین جهان‌شمول متناسب با آموخته‌های فلسفی دانشجویان ایرانی ناهمخوان به نظر می‌رسد. پر واضح است که کارکرد کتب مشاوره و درمان خانواده، آموزش فلسفه و جامعه‌شناسی غرب نبوده و بهتر است که محتوای نظری و کاربست‌های آن بر مبانی فلسفی و اعتقادی و اسلامی رخدادها در پیوند با جامعۀ ایرانی و طرز تلقی اشخاص و خانواده‌های ایرانی از خانواده و جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنند استوار باشد. وانگهی، مبانی فکری، اعتقادی اسلامی، احکام شرعی و حقوق شخصی و مدنی مسلط بر پیوند زناشویی و زندگی خانواده‌های ایرانی چندان کم‌رنگ نشده است که عدم ورود آن‌ها به کتب مشاوره و درمان خانواده تفاوتی ایجاد نکند. دانشجویی که آموخته‌های نظری او برای کار در جامعۀ خودش پسندیده نباشد، در رویارویی با همسران و خانواده‌های ایرانی ناکارآمد جلوه خواهد کرد. از این ‌رو بهتر است که با جایگزین کردن کتب تألیفی به ‌جای ترجمۀ آثار بیگانه الزامات درخور اعتقادی و اجتماعی لحاظ گردد. با این ‌همه، کتاب خانواده‌درمانی گلدنبرگ و گلدنبرگ ترجمۀ حسین‌شاهی برواتی، نقشبندی و ارجمند نیازمند ویرایش فرهنگی است و شایسته است مترجمین بزرگوار دست‌کم در پانویس‌ها مباحث فرهنگی را یادآور شوند (شورای بررسی متون و کتب علوم انسانی، ص نخست).

چنان که گفتیم برابر با یافته‌های این نوشتار و با توجه به وزن بیشتر کاستی‌ها نسبت به محاسن کتاب خانواده‌درمانی و کافی نبودن ویژگی‌های ضروری کتاب شایسته برای آموزش «خانواده‌درمانی»، دامنۀ کاربرد آن برای جامعه دانشگاهی در دروس مشاورۀ خانواده و خانواده‌درمانی ضعیف و اندک ارزیابی می‌گردد. کتاب یادشده با وجود داشتن محاسنی که آموزش محدود آن را مشروط بر همانند نمودن ترجمۀ آن با نوشته ویرایش آخر کتاب اصلی در مقطع کارشناسی توجیه می‌کند، در حال حاضر برای تجدید چاپ توصیه نمی‌گردد. به‌ علاوه نظر به ویژگی‌های مطرح‌شده در این نوشتار پیشنهاد می‌شود، متخصصان آزموده و کاردان در عوض کوشش برای ترجمۀ کتاب‌های مرتبط با خانواده‌درمانی، حتی‌الامکان درصدد تدوین آثاری باشند که علاوه بر توجه به سوابق و نظریه‌های خانواده‌درمانی در غرب، دربرگیرنده و همسو با ارزش‌های فرهنگی و دینی ناظر بر خانواده ایرانی باشند، چه از این طریق پاسخگویی به خواسته‌ها و حساسیت‌های اجتماعی - فرهنگی در زمینۀ خانواده‌درمانی تسهیل می‌گردد.



[1].  بررسی و داوری به ‌مثابه یک شیوۀ پژوهش برابر با سنجیدن ارزش و عیار یک موضوع و کوشش به ‌منظور صدور حکم و ارزش‌گذاری دربارۀ آن است (یاحقی و ناصح، 1380: 84).

[2]Family Therapy: An Overview

[3].  strains

[4].  cultural diversity

[5].  کتاب خانواده‌درمانی: تاریخچه، نظریه و کاربرد نوشتۀ گلادینگ (Gladding)، ترجمۀ عزیزالله تاجیک اسماعیلی و محسن رسولی (1392، تهران: تزکیه) نمونه‌ای از آن کتاب‌هاست.

[6].  gender, culture and ethnicity in family functioning

[7].  interlocking systems: the individual, the family and the community

[8].  professional issues and ethical practices

[9].  psychoeducational models: teaching skills to specific populations

[10].  reserch on family assessment and therapeutic outcomes

[11].  comparative view of family theories and therapies

[12].  social connstruction models I: solutionsocuced therapy and collaborative therapy

[13].  narrative therapy

[14].           The family life cycle perspective offers a valuable context for understanding individual and family dysfunction, especially for advocates of the structural position (Chapter 9), who argue that problems develop within a family with a dysfunctional structure when the family encounters a transition point but lacks the flexibility to adapt to the changing conditions.

[15].           … how imperative it is for family therapists to attend not only to a family’s current life cycle stresses but also to their connections to family themes handed down over generations.

[16].  به‌کارگیری نه‌چندان فراوان واژگان پیشنهادی از سوی استادان بزرگی چون محمود منصور و زنده‌یاد پریرخ دادستان در متن از آن دسته است. استادان و دانشجویان رشته‌ها و گرایش‌های روان شناسی و مشاوره به‌ خوبی با این بهره‌گیری آشنا هستند، چه کتاب‌هایی مانند روان‌شناسی ژنتیک: تحول روانی از تولد تا پیری که به وسیلۀ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت) به‌ کرات تجدید چاپ ‌شده است از کتب درسی نامدار و مورد استفادۀ این گروه‌ها بوده است. برای مثال به‌کارگیری واژگانی چون نظام به ‌جای سیستم (ص 9، پاراگراف اول)، مهار به ‌جای کنترل (ص 19، پاراگراف دوم)، ناهشیار به ‌جای ناخودآگاه (ص 19، پارگراف آخر)، پیدایی به ‌جای ایجاد (ص 20، عنوان) و تحول به‌ جای رشد (ص 27، عنوان) حاکی از وام‌گیری مترجمین کتاب خانواده‌درمانی از استادان بزرگ نامبرده است.

[17].  برای نمونه رجوع کنید به: واژه‌نامۀ تطبیقی روان‌شناسی، روان‌پزشکی و علوم تربیتی که رضا زمانی (1392) تألیف و نشر قو منتشر کرده است؛ همچنین، لغت‌نامۀ روان‌شناسی تألیف محمود منصور، پریرخ دادستان و مینا راد (1365) و منتشر‌شده به وسیلۀ نشر ژرف.

[18].  multicultural and feminist perspectives

[19].  pluralistic view

[20].  gender roles and gender ideology

[21].  اهمیت اخلاق حرفه‌ای، به ‌ویژه در حرفۀ مشاوره و روان‌درمانگری، بر همگان مکشوف بوده و در زمینه‌های آموزشی نیز از موضوعیت قابل‌ توجهی برخوردار است. در واقع دانش‌آفرینی و دانش‌افزایی متناسب با مطالبات اجتماعی از رسالت‌های خطیر دانشگاهی است و بها دادن به اخلاق حرفه‌ای از عوامل همبسته و تبیین‌گر آن است (میرکمالی و همکاران، 1394: 121).

[22].  Problem-Solving Therapy: New Strategies for Effective Family Therapy

[23].  San Francisco: Jossey-Bass

[24].  Nichols & Schwartz

[25].  Gladding

[26].  rituals

[27].  common transactional patterns

حسینی، سید محمدحسین و معصومه مطور (1391). «نقدی بر کتاب‌های درسی دانشگاهی رشتة علوم تربیتی در ایران»، پژوهش و نگارش کتب دانشگاهی، شمارۀ 26، 119-142.

سلمان‌پور، عباس و سعید حیدری (1393). «گونه‌شناسی جرائم علیه خانواده»، پژوهشنامه حقوق کیفری، دورۀ 5، شمارۀ (پیاپی 9): 83-107.

شعبانی، زینب و امیرحسین بانکی‌پور فر (1391). «سبک زندگی زوجی در معارف اهل‌ بیت و ملاک‌های خانواده موفق»، دوفصلنامه بانوان شیعه، دورۀ 9، شمارۀ 29، 151-172.

شورای بررسی متون و کتب علوم انسانی، ص نخست، منو، سامانۀ بررسی، گروه روان‌شناسی، بررسی کتاب خانواده‌درمانی/تاریخ بازیابی: 27/ 09/ 1395، از تارنمای پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، http://shmoton.ir .

صابری نجف‌آبادی، ملیحه (1391). «بررسی و تأمل‌هایی بر کتاب فرق اسلامی جلد 2: فرق شیعی و فرقه‌های منسوب به شیعه»، پژوهش و نگارش کتب دانشگاهی، شمارۀ 27، 147-162.

صادقی صفایی، سهیلا و ایمان عرفان‌منش (1394). «مبانی روش‌شناختی پژوهش اسنادی در علوم اجتماعی، مورد مطالعه: تأثیرات مدرن شدن بر خانواده ایرانی»، راهبرد فرهنگ، شمارۀ 29، 61-91.

صادقی، علی‌اشرف و زهرا زندی مقدم (1394). فرهنگ املایی خطّ فارسی بر اساس دستور خط فارسی مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران: آثار.

گلدنبرگ، ایرنه و هربرت گلدنبرگ (1388). خانواده‌درمانی، چاپ ششم، ترجمۀ حمیدرضا حسین‌شاهی برواتی، سیامک نقشبندی و الهام ارجمند (مترجم همکار)، تهران: روان.

گلدنبرگ، ایرنه و هربرت گلدنبرگ (1392). خانواده‌درمانی، چاپ سیزدهم، ترجمۀ حمیدرضا حسین‌شاهی برواتی، سیامک نقشبندی و الهام ارجمند (مترجم همکار)، تهران: روان.

محسن‌زاده، فرشاد، علی‌محمد نظری و مختار عارفی (1390). «مطالعۀ کیفی عوامل نارضایتی زناشویی و اقدام به طلاق: مطالعه موردی شهر کرمانشاه»، فصلنامۀ مطالعات راهبردی زنان، دورۀ 14، شمارۀ 53، 7-42.

منصوریان، یزدان (1392). «صد ویژگی کتاب‌های دانشگاهی کارآمد و اثربخش»، پژوهش و نگارش کتب دانشگاهی، شمارۀ 29، 1-17.

میرکمالی، سید محمد، محمدرضا حمیدی‌زاده و فاطمه نارنجی ثانی (1394). «عوامل مرتبط با دانش‌آفرینی در دانشگاه‌ها: پژوهشی کیفی»، فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، شمارۀ 78، 121-147.

نصیری هانیس، غفار، علی ‌زاده‌محمدی و شهریار شهیدی (1394). «اثربخشی مداخله روان‌شناسی وحدت‌مدار بر تنیدگی و رابطۀ مادر - کودک مادران کودکان درخودمانده»، فصلنامه روان‌شناسی کاربردی، دورۀ 9، شمارۀ 1 (پیاپی 33)، 23-40.

همدانی، مصطفی (1393 الف). «نقد کتاب ارتباط‌شناسی»، پژوهش و نگارش کتب دانشگاهی، شمارۀ 33، 89-115.

همدانی، مصطفی (1393 ب). «بررسی کتاب فلسفۀ روش تحقیق در علوم انسانی»، پژوهش و نگارش کتب دانشگاهی، شمارۀ 32، 127-151.

هیلی، جَی (1390). روا‌ن‌درمانی خانواده، ترجمۀ باقر ثنایی، تهران: امیرکبیر.

یاحقی، جعفر و مهدی ناصح (1380). راهنمای نگارش ویرایش: با تجدیدنظر و افزوده‌های جدید، چاپ هفدهم، مشهد: آستان قدس رضوی، شرکت به‌نشر.

 

Georgas, J. et al. (2006). Families Across Cultures: A 30-Nation Psychological Study, Cambridge University Press, New York.

Goldenberg, H., & I. Goldenberg (2000). Family Therapy: An Overview, Fifth Edition, Wadsworth Publishing Company, Michigan.

Goldenberg, H., & I. Goldenberg (2008). Family Therapy: An Overview, Seventh Edition, Thomson Brooks/Cole, Thomson Higher Education, Belmont.

Goldenberg, H., & I. Goldenberg (2013). Family Therapy: An Overview, Eighth Edition, Brooks Cole, Cengage Learning, Belmont.

Ivey, A. E., M. D’Andrea, M. B. Ivey & L. Simek-Morgan (2007). Theories of Counseling and Psychotherapy: A Multicultural Perspective, Sixth Edition, Allyn & Bacon/ Longman.

Kim, J., J. Heo, C. King & S. Kim (2014). “Cultural understanding and personal growth through taekwondo as cross-cultural activity”, Journal of Humanistic Psychology, 54 (3), 356-376.